Lozan Barış Anlaşması’nın 23 Ağustos 1923’te TBMM’de onayı, sönmeyen kızılelma Misâk-ı Millî

Başkomutanlığını Mustafa Kemal Paşa’nın, Genelkurmay Başkanlığını Fevzi Çakmak’ın, Birinci Ordu Komutanlığını Nureddin Paşa’nın yaptığı Millî Mücâdele Nureddin Paşa’nın 9 Eylül’de İzmir’e girmesiyle bitmiş, İtilaf Devletleri araya girerek mütâreke istemişlerdi. 

11 Ekim 1922'de Mudanya'da sabaha karşı imzalanan mütareke anlaşmasıyla savaş bitmiş, sıra kapsamlı bir barış anlaşmasına gelmişti. Lozan’da açılan barış konferansında Başbakan Rauf Orbay masada olmayı, heyete başkanlık yapmayı çok istiyordu. Ancak Mustafa Kemal Paşa Meclis Başkanı sıfatı ile tavrını İsmet İnönü’den yana koydu.

Hazırlanan heyet Ankara'da tren garından yolcu edildi. Önce hâlen işgâl altındaki İstanbul'a, oradan da Lozan'a gidilecekti. Ancak onları İzmit'te bir sürpriz bekliyordu.

1 Kasım 1924 ara seçimindeki Tercüme-i Hâli’nde yazdırdığı gibi İzmir Fâtihi, Karahisar ve Dumlupınar Muharebeleri gâlibi, Kut'ül Amâre muhasırı Nureddin Paşa İzmit istasyonunda treni durdurdu. Heyete; Misâk-ı Millî'den asla tâviz vermemeleri gerektiğini, verilen Millî Mücâdelenin TBMM kararıyla hedefinin bu olduğunu söyleyerek, üç gün önce linçten sonra tren istasyonunda cesedini astırdığı hâin gazeteci Ali Kemal'in darağacındaki hâlini göstererek “Herhâlde durum anlaşılmıştır” dedi. Açıkça "Akıbetiniz böyle olur" demeye getirmişti.

Heyet bu şartlar altında İsviçre'ye gitti. Müzakereler devam ederken, imza altına alınacak ve konu başlıkları belli olan anlaşma metninin TBMM’de oldukça fazla bulunan millî ve muhafazakar yapıdaki birinci dönem milletvekillerinin onaylamayacağı ihtimali belirmişti. Lozan görüşmelerine ara verilerek seçim kararı alındı. 23 Nisan 1923’te görüşmeler yeniden başladığında Türkiye’de de seçim süreci başladı. 

Seçimler 28 Haziran 1923 tarihinde yapıldı. 72 seçim çevresinden 286 milletvekili seçildi. Yapılan seçimler neticesinde TBMM ikinci dönem milletvekilleriyle tamamına yakını yenilendi.

Diğer taraftan Lozan’da iki ayrı seferde yapılan toplantılar sonucunda anlaşma safhasına gelinmişti. Dışişleri ve Milli Savunma bakanlıklarına da vekâlet eden Başbakan Rauf Orbay konferans sürecinde; savaş tazminatı, İngilizlerin Birinci Dünya Savaşı öncesinde gasp ettikleri gemiler, Patrikhâne ve özellikle Ege adaları meseleleri ve buna benzer önemli konularda İsmet Paşa ile ters düştü.

Çünkü, İsmet Paşa’nın masada anlaşma safhasına getirdiği durum TBMM’de alınan kararla hedefinde Misâk-ı Millî sınırlarına ulaşmak olan Millî Mücâdelenin ruhuna da ters idi. Türkiye’nin aleyhine cereyan eden bu konular yüzünden Başvekil olarak İsmet Paşa’ya anlaşmayı imzalama yetkisini vermedi.

Devreye Mustafa Kemal Paşa girdi ve bizzat TBMM........

© Yeni Akit