Türkiye’de yoksulluk çoğu zaman gelir tablolarında, yardım listelerinde ve geçim hesaplarında aranıyor. Açlık sınırı, hane geliri, asgari ücret, tüketim kapasitesi… Bunların hiçbiri önemsiz değil. Yoksulluğun maddi ağırlığını görebilmek için bu göstergelere ihtiyaç var. Fakat yoksulluk yalnızca rakamlara, listelere ve geçim hesaplarına sıkıştırıldığında, insan hayatında açtığı daha derin yaralar görünmezleşiyor.

Çünkü yoksulluk sadece az kazanmak değildir. Hayatın başkaları tarafından belirlenebilir hale gelmesidir. Nerede yaşayacağına, hangi işi kabul etmek zorunda kalacağına, çocuğunun nasıl okuyacağına, hastalandığında hangi kapıya gideceğine çoğu zaman kişinin kendisinin karar verememesidir. Yoksulluk, insanın kendi hayatı üzerindeki söz hakkının daralmasıdır.

Yoksulluğu yalnızca rakamlarla ve yardım listeleriyle tarif eden dil, insanı çoğu zaman bir eksiklik hanesine indirger. Oysa yoksulluk haklardan, mekândan, haysiyetten, bedenden ve gelecek kurma imkânından dışlanma olarak düşünüldüğünde, karşımıza yalnızca sosyal yardım konusu değil, doğrudan siyasal bir mesele çıkar. Yoksulluk Halleri’nde karşımıza çıkan anlatılar da bunu gösterir: Yoksulluk tek bir duyguya, tek bir profile, tek bir hikâyeye sığmaz; kimi zaman utanma, kimi zaman öfke, kimi zaman suskunluk, kimi zaman da gündelik “idare etme” stratejileriyle yaşanır.

Yardımın sınırı, hakkın ufku

Kapitalist toplumlarda yoksulluk yalnızca bir “sosyal sorun” değildir; düzenin kendini nasıl meşrulaştırdığıyla da ilgilidir. Ayşe Buğra’nın sosyal politika tartışması, hayırseverlik ile hak arasındaki ayrımı tam da bu gerilim üzerinden kurar. Türkiye’de yoksulluk uzun süre sadaka, aile dayanışması, yerel yardım ağları ve dönemsel desteklerle karşılandı. Bu ağların bazı anlarda hayat kurtarıcı olduğu açık. Açlık, kira, fatura, bakım ve sağlık gibi ihtiyaçlar ertelenemez; yoksulluğun aciliyeti teorik tartışmalardan çok daha serttir.

Fakat asıl soru yardımın olup olmaması değildir. Yardımın hangi ilişki içinde kurulduğudur. Yardım, hak temelli bir sosyal politikanın parçası olduğunda yurttaşı güçlendirebilir. İdari takdir, siyasal sadakat ya da hayırseverlik diliyle kurulduğunda ise yoksulu bekleyen, susan ve minnet duyması beklenen bir konuma yerleştirir.

Hak dediğimiz şey de tam burada anlam kazanır. Hak, yalnızca kanun metinlerinde yazılı duran soyut bir ilke değildir. Hak, insanın barınmaya, sağlığa, eğitime, çalışmaya, güvenliğe ve kamusal söze lütuf ilişkisiyle değil, yurttaşlık zeminiyle erişebilmesidir. Yardım alan kişi bekler; hak sahibi kişi talep eder. Aradaki fark, yoksulluğun nasıl yönetileceğini de yoksulların kendilerini nasıl göreceğini de belirler.

Bedenin daralan dünyası

Yoksulluk yalnızca insanın cebini değil, dünyayla kurduğu ilişkiyi de daraltır. İnsan daha az hareket eder, daha az karşılaşır, daha az talep eder, daha çok hesap yapar. Otobüse binmeden cebindeki son parayı düşünmek, iş görüşmesine giderken kıyafetinin kendisinden önce konuşacağını bilmek, hastane kapısında sesini ne kadar yükseltebileceğini tartmak… Bütün bunlar yoksulluğun bedende kurduğu sessiz disiplindir.

Merleau-Ponty’nin bedeni dünyaya açılan bir bakış noktası olarak düşünmesi, yoksulluğu yalnızca ekonomik bir eksiklik değil, insanın dünyaya yönelme imkânının daralması olarak okumaya imkân verir. Yoksul beden yalnızca aç kalan, yorulan ya da çalışan beden değildir; sürekli ölçen, sakınan, geri çekilen, görünmez olmaya çalışan bedendir. Bir yere girmeden önce oraya ait olup olmadığını hesaplayan, konuşmadan önce sözünün karşılık bulup bulmayacağını tartan, istemeden önce reddedilmeye hazırlanan bedendir.

Sınıfsal eşitsizlik yalnızca cüzdanda değil, insanın kendine bakışında da iz bırakır. Sennett ve Cobb’un “sınıfın gizli yaraları” dediği şey biraz da budur: insanın kendi yoksulluğunu bir haksızlık değil, kişisel kusur gibi yaşamaya başlaması. Talep etmek yerine utanmak, görünür olmak yerine geri çekilmek, hak aramak yerine “idare etmek” gündelik hayatın parçasına dönüşür. Yoksulluk, yalnızca gelirden değil, sesten de yoksun........

© sendika.org