Altan Tan’ı Alevilik üzerine konuşurken dinlediğinizde insanın zihninde eski zamanlardan kalmış bir kapı beliriyor. Kapının önünde biri duruyor; elinde görünmeyen bir anahtar, gözünde içeriyi dışarıdan ayıran bir ölçü var. Kimin gerçekten o eve ait olduğuna, kimin yolunu şaşırdığına karar verebileceğini düşünüyor. Bu kez kapının üzerinde “Alevilik” yazıyor. On İki İmam’a bağlıysan, Ali ve Ehl-i Beyt merkezli bir inanç dünyasının içinde duruyorsan, geçmişten gelen ritüellere yeterince sadıksan içeride sayılıyorsun. Ama tarih içinde değişmiş, kentleşmiş, başka düşüncelerle karşılaşmış, Aleviliğini farklı biçimde yorumlamaya başlamış ya da siyasal İslam karşısında sert bir tutum almışsan başka bir bölmeye gönderiliyorsun. Orada hazır kavramlar bekliyor: “Ali’siz Alevilik”, “Marksist Alevilik”, “siyasal Alevilik.”

Altan Tan’ın bu dili yeni değildir. Daha önceki açıklamalarında “dindar Alevilik”, “geleneksel Alevilik”, “Ali’siz Marksist Alevi kesim” ve “siyasal Alevilik” gibi kavramları kullanması, geçici bir söz sürçmesinden değil, sürekliliği bulunan bir düşünme biçiminden söz edildiğini gösteriyor. Fakat mesele Tan’dan daha büyüktür. Onun sözlerinde görünür hâle gelen yaklaşım, Türkiye’de Sünni merkezli muhafazakâr ve İslamcı düşüncenin belirli kesimlerinde uzun zamandır varlığını sürdürüyor: Alevilik önce İslam içindeki yerine göre tanımlanıyor, ardından hangi unsurlarının “asıl”, hangilerinin sonradan eklenmiş olduğu belirlenmeye çalışılıyor; Ali, Ehl-i Beyt, On İki İmam ve geleneksel ritüeller üzerinden bir sahicilik ölçüsü kuruluyor.

Aleviliğin tarihsel köklerini tartışmak elbette meşrudur. Tarih bunun için vardır; kaynaklar karşılaştırılır, tezler ileri sürülür, yanlış olduğu düşünülen görüşler eleştirilir. Aleviliğin Ali, Ehl-i Beyt, tasavvuf, Şiilik, eski Anadolu inançları, Orta Asya gelenekleri ve başka kültürel katmanlarla ilişkisi de tartışılabilir. Sorun, tarihsel ve teolojik tartışmanın bir noktadan sonra yaşayan insanlara kimlik ruhsatı dağıtmaya başlamasıdır. “Bu tez tarihsel kaynaklarla uyuşmuyor” demek başka, “Bunlar gerçek Aleviler, ötekiler değildir” demek başkadır. İlki düşünceyi tartışır; ikincisi kapıya muhafız diker.

Tarihten Günümüze Alevilik ve Kızılbaşlık çalışmamızda sık sık karşılaşılan temel meselelerden biri de buydu: Aleviliği kim tarif edecek? Devlet mi, ilahiyatçı mı, tarihçi mi, siyasetçi mi; yoksa yüzyıllar boyunca o inancı dilinde, türküsünde, ritüelinde, korkusunda, sürgününde ve gündelik hayatında taşıyan topluluklar mı? İlk bakışta kolay görünen bu soru, tarihin birçok döneminde iktidarla inanç arasındaki gerilimin tam merkezinde durdu. Çünkü inancın nasıl yaşanacağına yalnız inananlar değil, devletler, din adamları ve siyasal hareketler de karar vermek istedi.

İnanç Tarihin Dışında Yaşamaz

Alevilik ve Kızılbaşlık tarihine bakıldığında önümüze tek parça, başlangıcı ve sonu belli, değişmeden bugüne gelmiş bir inanç çıkmaz. Farklı coğrafyalarda başka renkler kazanmış, çeşitli devletlerin egemenliği altında yaşamış, başka halklarla, kültürlerle ve dillerle temas etmiş; kimi yerde Kızılbaşlık, kimi yerde Bektaşilik, kimi yerde yerel adlar ve ritüeller içinde varlığını sürdürmüş geniş bir tarihsel dünya görülür. Aynı geleneğe bağlı toplulukların yaşadıkları coğrafyaya, siyasal koşullara ve çevredeki kültürlere göre farklılaşması bu nedenle şaşırtıcı değildir.

Yaşayan hiçbir inanç cetvelle çizilmiş geometrik bir şekil değildir. İnsanlar göç eder, devletler kurulur ve yıkılır, sınırlar değişir, üretim ilişkileri dönüşür, eski köyler boşalır, kentler büyür, insanlar fabrikalara girer, üniversitelere gider, başka ülkelere yerleşir, yeni diller ve düşüncelerle karşılaşırlar. Hayatın bütün maddi koşulları değişirken inancın hiçbir dönüşüme uğramadan kalmasını beklemek, tarihin insanın dışından aktığını sanmak olur. İnanç da insanla birlikte hareket eder; bazı öğelerini korur, bazılarını yeniden yorumlar, kimi semboller güçlenirken kimileri geriye çekilir. Köyde toplumsal hayatı düzenleyen bir ritüel, şehirde kimlik ve hafıza işlevi kazanabilir; gündelik hayatın doğal parçası olan bir pratik, diasporada kültürel aidiyetin işaretine dönüşebilir. Bunun adına ister tarihsel değişim densin ister inancın diyalektiği, sonuç aynıdır: Yaşayan gelenek, hayatla birlikte değişir.

Altan Tan’ın ve benzer muhafazakâr yorumların “geleneksel Alevilik” arayışındaki temel sorun burada belirginleşiyor. Sanki tarihin belli bir anında, Anadolu’nun belli bir köyünde yaşayan Alevi cam bir fanusun içine yerleştirilmiş ve bugünkü Aleviye “Ona ne kadar benziyorsan o kadar gerçeksin” deniliyor. Oysa Tarihten Günümüze Alevilik ve Kızılbaşlık çalışmamızda görüldüğü üzere Kızılbaşlık bir müzede korunmuş folklor değildir. Farklı siyasal egemenlikler altında geri çekilmiş, kimi dönemlerde gizlenmiş, başka kültürlerle karşılaşmış, bazı unsurlarını güçlendirirken bazılarını kaybetmiş ve bütün bu tarihsel temasların içinde yeniden biçimlenmiştir. Onu anlamak için yalnızca ceme, semaha, dedeliğe ya da ocaklara değil; insanların hangi iktidarlarla karşılaştığına, nasıl üretim yaptığına, ne zaman göç ettiğine ve hangi toplumsal mücadelelerin içinden geçtiğine de bakmak gerekir.

“Gerçek Alevilik” sözü tam da bu nedenle dikkatle kullanılmalıdır. Çünkü “gerçek” belirlendiği anda, onu ölçecek bir makam da kendiliğinden ortaya çıkar. Tarih boyunca hakikat adına çizilen sınırların gerisinde çoğu zaman aynı arzu vardır: Yaşayan, değişen ve farklılaşan inancı tek bir doğru biçime indirgemek.

İslam Da İlk Gününde Kalmadı

Aleviliğin yüzyıllar boyunca farklı kültürlerle karşılaşarak değiştiğini kabul edip İslam’ı tarihin dışında, yedinci yüzyıldaki ilk biçimiyle tamamlanmış ve sonraki on dört yüzyıl boyunca değişmeden kalmış bir bütün gibi ele almak mümkün değildir. İslam da tarihin içinden geçti. Arabistan Yarımadası’ndaki ilk Müslüman topluluğun dünyasıyla Emevi Şam’ının, Abbasi Bağdat’ının, İran’ın, Orta Asya’nın, Hindistan’ın, Osmanlı Anadolu’sunun ve Balkanların Müslümanlığı aynı toplumsal deneyimin basit tekrarları değildi.

İslam farklı dillerle, uygarlıklarla, hukuk gelenekleriyle, eski inançlarla ve felsefelerle karşılaştıkça yeni yorumlar geliştirdi. Mezhepler oluştu, fıkıh ekolleri doğdu, kelam gelişti, tasavvuf büyük bir düşünce ve yaşam alanı yarattı. İslam’ın çıkış döneminde bulunmayan pek çok kurum, kavram ve uygulama sonraki yüzyıllarda İslam geleneğinin parçaları hâline geldi. Bugünkü Türkiye Sünniliğini doğrudan yedinci yüzyıl Medine’sinin Müslümanlığıyla özdeşleştirmek mümkün olmadığı gibi İran Şiiliğini, Balkan Müslümanlığını ya da Güney Asya’daki İslam geleneklerini de ilk Müslüman toplumun değişmeden bugüne ulaşmış biçimleri saymak mümkün değildir. Din tarihin içine girdiği anda tarihselleşir; başka türlü yaşaması zaten düşünülemez.

Bu nedenle Aleviye dönüp “Sen eski hâlinden uzaklaştın, demek ki bozulmuşsun” derken bugünkü Sünni veya İslamcı yorumun da tarih içinde oluştuğunu görmemek açık bir çifte ölçü yaratır. Alevilik değiştiyse İslam da değişmiştir; Kızılbaşlık farklı kültürlerden etkilenmişse Sünnilik de etkilenmiştir. Kapitalizm, sanayileşme, ulus-devlet, kentleşme, modern eğitim ve teknolojik dönüşüm yalnız Alevilerin hayatına girmedi. Her inanç topluluğu aynı büyük tarihsel hareketin içinden geçti.

Muhafazakâr düşüncenin önemli bir sorunu, zaman zaman kendi değişimini “gelenek”, başkasının değişimini ise “bozulma” olarak görmesidir. Altan Tan’ın Alevilik hakkındaki değerlendirmelerinin arkasında da yalnız nasıl bir Alevilik olması gerektiğine ilişkin değil, nasıl bir “gerçek İslam” bulunması gerektiğine ilişkin bir şema seziliyor. Alevilik bu daha büyük şemanın içinde uygun bir yere yerleştirilmeye çalışıldığında mesele yalnız Aleviliğe dışarıdan hükmetmek olmaktan çıkıyor; aynı ölçünün İslam’ın kendi içindeki farklılıklara nasıl uygulanacağı sorusu da ortaya çıkıyor.

Muhafız Önce Kendi Evinde Ortaya Çıkar

Tanrı’nın Muhafızları çalışmamızda üzerinde durulan meselelerden biri, din tarihindeki büyük çatışmaların yalnızca inananlarla inanmayanlar arasında yaşanmadığıydı. Çoğu zaman en sert mücadeleler aynı dine bağlı olduğunu söyleyen insanlar arasında çıktı. Çünkü bir kez “doğru inanç” tarif edildiğinde, onun karşısında yanlış ya da sapkın sayılan yorum da oluşuyordu.........

© Nokta Haber Yorum