Vatandaşın kısaca “halk partisi’’ dediği parti, 9 Eylül 1923’te kuruldu. O günkü ismi, “Halk Fırkası’’ydı. 1924’te Cumhuriyet Halk Fırkası, 1935’te ise Cumhuriyet Halk Partisi oldu...

Kurulduğu tarihten 14 Mayıs 1950’ye kadar 27 yıl boyunca fasılasız iktidarda kaldı. Seçimler, göstermelikti. Sadakatine güvenilen kimseler, âdeta tayin edilmiş olarak meclise yollanırdı.

II. Cihan Harbi’nin sonu yaklaşırken toplumda çok partili hayata, demokrasiye geçme arzusu, saklanamaz oldu. O zamana kadar cumhuriyet, millete demokrasi gibi gösteriliyordu. Oysa birincisi rejimin adıdır. İkincisi hükûmet olma şeklidir:

7 Haziran 1945’te 4 CHP milletvekili, parti meclis grup başkanlığına bir önerge verdiler. Tarihe “Dörtlü Takrir’’ diye geçen bu dilekçenin altında Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü, Refik Koraltan’ın imzaları vardı. İstida sahipleri, ülkenin demokratik bir hayata geçmesini istiyorlardı. Talep, 12 Haziran’da reddedildi. Redle kalınmadı 4 isimden 3’ü partiden ihraç edildi, Bayar istifa etti. Tek parti istibdadına karşı içeriden-dışarıdan baskılar başlamıştı:

18 Temmuz 1945’te Nuri Demirağ Millî Kalkınma Partisini kurdu. Bunu 7 Ocak 1946’da 4’lü takrir sahiplerinin öncülüğünde Demokrat Parti’nin kurulması takip etti. Çok partili hayat başlıyordu…

1923-1945 arasında iki çok partili hayat teşebbüsünden biri Kâzım Karabekir’in kurduğu Terakki Perver Cumhuriyet Fırkası ve diğeri de Ali Fethi Okyar’a reis- i cumhur Mustafa Kemal’in talimatıyla kurdurulan Serbest Cumhuriyet Fırkasıdır.

17 Kasım 1924’te kurulan Terakki Perver Cumhuriyet Fırkasına ancak 5 Haziran 1925’e kadar tahammül edilebildi. Senaryo mahsulü İzmir Suikastıyla ilişkilendirilen Karabekir, idamdan zor kurtuldu. “Topuk selamı’’, ve “Paşam emrindeyim!’’ biatı, hatırlanmak istenmemişti.

Serbest Cumhuriyet Fırkası, Cumhuriyet Halk Fırkasından bu partiye nakledilen mebuslarla 12 Ağustos 1930’da kurduruldu. Kuruluş maksadı, milleti yoklamaktı. Vatandaş nezdinde ilgi büyük oldu. Bu manzara, Çankaya’yı rahatsız........

© Türkiye