Geçen haftalarda Marsilya’da yapılan Avrupa Pediatrik Endokrinoloji Kongresi (ESPE) gibi, büyük uluslararası kongreler yalnızca yeni tedavilerin konuşulduğu toplantılar değildir. Bazen bir hastalığa bakışımızı değiştiren bir düşünceyle, bazen de hak ettiği ilgiyi henüz görmemiş bir konuyla karşılaşırız. 

Bu toplantılarda, örneğin, kullanımı giderek artan GLP-1 analoglarının bulantı/kusma mekanizmasını öğrenmek, menopoz sürecindeki kadınların yaşam kalitesini çok etkileyen sıcak basması gibi bulguların tedavisine yönelik yeni bir ilacı ilk kez duymak ya da Marsilya’daki kongrede olduğu gibi genomik mimarinin bozulmasının hastalıklarla ilişkisini öğrenmek insanı heyecanlandırır. 

Son 10 yılda buna benzer pek çok konu sayılabilir. Ama benim aklımda en çok kalanlardan biri, 10 yıl önce Paris’teki ESPE Kongresi’nde dinlediğim Hollandalı çocuk kardiyoloğu Albert Wiegman’ın konuşmasıdır. O konuşma sayesinde çocuklarda ailesel hiperkolesterolemiyle (familyal hiperkolesterolemi, FH) ilk kez karşılaşmış, heterozigot familyal hiperkolesteroleminin (HeFH) yaklaşık 300 kişiden birinde görüldüğünü öğrenmiştim. Bu kadar sık görülen, ama çocuk hekimliğinde bu kadar az konuşulan bir hastalık olması beni çok şaşırtmıştı. 

Kendini bu konunun önemini anlatmaya adadığını söyleyebileceğimiz Albert Wiegman’ı daha sonra da hep takip ettim ve son kongrede “2026 European Atherosclerosis Society (EAS) Familial Hypercholesterolaemia in Children and Adolescents” konsensus makalesini anlattığı konuşmasını da dinledim (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42179051/). 

“Hayat boyu kolesterol ilacı mı kullanacak?”

Geçen aylarda gördüğüm, annesinde 8 yaşından beri Tip 1 diyabet ve 30 yaşından sonra LDL kolesterol yüksekliği saptanan 3 yaş 8 aylık bir kız çocuğunda, rutin kontrolde LDL düzeyi tekrarlayan ölçümlerde 214 ve sonra 246 mg/dL bulununca yapılan genetik analizde LDL reseptör geninde heterozigot (tek kopyada) patojenik mutasyon saptandı ve tanı böylece kesinleşmiş oldu. Tabii aile, bekleneceği gibi, bu sonuca şaşırdı ve ilk sorusu “Hayat boyu ilaç mı kullanacak?” oldu. 

Ailesel hiperkolesterolemi, yaşam boyu yüksek LDL kolesterol ile seyreden genetik bir hastalıktır. Heterozigot FH (HeFH) yaklaşık 1/300, homozigot FH (HoFH) ise yaklaşık 1/250.000–1/360.000 sıklığındadır. Avrupa’da yaklaşık 500.000 çocukta FH olduğu tahmin edilmekte, ancak bunların % 10’undan azı tanı almaktadır.  

Bunun temel nedeni, heterozigot FH’nin klinik bulgu vermemesi, hekimlik pratiğinde çocuklarda rutin kolesterol düzeyi bakılmaması, esas olarak da kolesterol yüksekliğinin şişmanlık ya da beslenmeye bağlı ve erişkinlerin bir sorunu olarak bilinmesidir. 

Oysa ailesel hiperkolesterolemide LDL yüksekliğinin temel mekanizması, LDL’nin kandan, özellikle karaciğer tarafından, temizlenmesinin azalmasıdır. Bu temizlenmede LDL reseptörü temel rol oynar. HeFH’de çocuk, bir ebeveynden normal, diğer ebeveynden ise FH’ye neden olan patojenik varyant alır. En sık etkilenen gen LDLR genidir, daha nadiren ise APOB, PCSK9 varyantları da FH fenotipine yol açabilir. 

Ne zaman ailesel hiperkolesterolemi düşünmeli?

En kısa ifadeyle, HeFH = LDL üretiminin temel olarak artmasından çok, LDL’nin karaciğer tarafından temizlenmesinin azalmasıdır. Bu nedenle beslenme ve yaşam tarzı değişikliklerinin tedavide bir yeri olmakla birlikte, çoğu çocukta tek başına yeterli olmaz; statinler başta olmak üzere ilaç tedavisi kullanılması gerekir. 

Anne veya babadan birinde AH bulunması durumunda, hastalığın çocuklara geçme ihtimali % 50'dir. Yetişkinlerde LDL kolesterolün 190 mg/dL'nin üzerinde olması AH şüphesini çok ciddi oranda artırır. Çocuklarda ise LDL kolesterol düzeyinin 175 mg/dL üzerinde olması aile öyküsü olmasa bile FH'yi güçlü biçimde düşündüren düzeydir. 

Şiddetli yüksek kolesterol düzeyi olan bazı hastalarda göz kapaklarında, el sırtında, dirsek/dizlerde veya tendonlarda kolesterol birikmesiyle oluşan sarımtırak bezeler (ksantomlar) tanı koymayı kolaylaştırır. Tedavi edilmediğinde, özellikle LDL seviyesi 325 mg/dL'nin üzerinde olan çocuklarda 10 yaşından itibaren damar tıkanıklığı başlayabilir ve 20’li-30'lu yaşlarda kalp krizine yol açabilir.

Konunun öneminden dolayı 24 Eylül “Ailevi Hiperkolesterolemi (AH) Farkındalık Günü” olarak ilan edilmiştir ve ülkemizde de bu isimli bir dernek 10 yıldır farkındalık çalışmaları yapmaktadır (https://www.ailevihiperkolesterolemi.org/).  

Ateroskleroz erişkin yaşta başlamaz 

Biraz önce bahsettiğimiz........

© T24