Devrimbaz’lardan Date’e Çıkanlar, Mutfaktaki Gastronomistler ve Bir Anda “Yükselenler”: Türkçeyi Kim Bu Hâle Getirdi?

İnternette gezinirken ya da sokakta yürürken hiç kulaklarınızı tırmalayan, “Bu da ne demek şimdi?” dediğiniz kelimelere rastladınız mı? Sosyal medyada birinin “Bugün harika bir date’e çıktım” dediğini duyduğunuzda, havalı bir restoran menüsünde “Gastronomistlerimizin özel tarifi” ifadesini gördüğünüzde ya da arkadaşınızın durup dururken “Ben o çocuğa acayip yükseldim” dediğine şahit olduğunuzda ne hissediyorsunuz?

Bir yanda 1930’ların ideolojik kavgalarından fırlayan uydurma kelimeler, diğer yanda günümüz plazalarında ve sosyal medyasında türeyen yarı İngilizce yarı Türkçe ifadeler, bir de üzerine tamamen anlam kaymasına uğrayan masum kelimeler… Türkçeyi adeta bir kelime laboratuvarına dönüşmüş hâlde buluyoruz.

Gelin, “Devrimbaz’lardan Date’e Çıkanlar, Mutfaktaki Gastronomistler ve Bir Anda Yükselenler” ekseninde, dilde türetilen bu absürt, uydurma ve bazen de komik kelimelerin anatomisini çıkaralım. Bakalım Türkçeyi kim, neden bu hâle getirdi?

Geçmişin “Modern Yobazı”: Devrimbaz Ne Demek?

Geçmişin “Modern Yobazı”: Devrimbaz Ne Demek?

Listenin en entelektüel ama bir o kadar da polemikçi kelimesiyle başlayalım: Devrimbaz.

Bugün kulağa garip gelse de bu kelime aslında Türk edebiyatının dev ismi Peyami Safa tarafından, 1930’lu yılların sert kalem kavgalarında türetilmiştir. Dönemin din üzerinden prim yapan bağnazlarını eleştirmek için kullanılan “dinbaz” kelimesinden esinlenen yazar, Nâzım Hikmet ve Zekeriya Sertel gibi solcu aydınları yermek için bu sıfatı üretmiştir.

• Anlamı ne? “Devrim yobazı” veya “inkılap istismarcısı”.

• Neden uyduruldu? Kendi fikir şablonuna uymayan herkesi “gerici” diye yaftalayan, derinlikten uzak ama slogan atmada usta olan “modern yobaz” tipini tanımlamak için.

Peyami Safa haklı mıydı bilinmez ama uydurduğu bu kelime, dil tarihimizde yapay ve zorlama kelime türetmenin ilk ve en radikal örneklerinden biri olarak kaldı.

Plazalardan TikTok’a: Randevu Öldü mü, Neden Herkes “Date”e Çıkıyor?

Plazalardan TikTok’a: Randevu Öldü mü, Neden Herkes “Date”e Çıkıyor?

Geldik günümüzün en popüler, gelenekselcilerin ise en çok sinirini bozan kelimesine: Date (okunuşuyla: deyt).

Güzelim Türkçemizde “buluşma”, “sözleşme” ya da daha nostaljik ve şık hâliyle “randevu” kelimeleri dururken, son yıllarda Z kuşağı ve plaza dili, İngilizce flört kültürünün etkisiyle tamamen bu kelimeye teslim oldu.

• “Date’e çıkmak”: Biriyle romantik amaçlı kahve içmeye gitmek.

• “Benim date’im”: Buluşulan partner.

İşin absürt kısmı, kelimenin Türkçeye entegre edilme biçiminde saklı. “Buluşacağız” demek yerine “Bugün date’leşeceğiz” gibi dil bilgisi kurallarını altüst eden uydurma fiiller türetiliyor. Dil bilimciler saç baş yolsa da sosyal medya algoritması bu kelimeyi çoktan bağrına bastı!

Havalanmak mı, Hoşlanmak mı? Bir Kelimenin Evrimi: Yükselmek

Havalanmak mı, Hoşlanmak mı? Bir Kelimenin Evrimi: Yükselmek

Eski sözlükleri açıp baksanız, yükselmek kelimesinin karşısında “aşağıdan yukarıya doğru çıkmak”, “terfi etmek” ya da “sesin şiddetlenmesi” yazardı. Ancak günümüz dijital dünyasında bu kelime tamamen kabuk değiştirdi ve dildeki en büyük anlam kaymalarından birine sahne........

© Haberler