Neoliberal dönemde ticaret politikasının odağı, ticaretin serbestleştirilmesi idi. Bu ana paradigma içinde ticaret politikası gümrük vergilerinin ve kotaların sınırlanması, ya da dış ticaret açığı gibi teknik başlıklara sıkıştırıldı. Bugün bu paradigma değişiyor. Ticaret politikası bugün, devletlerin üretim kapasitesini kendi topraklarında yeniden kurmak, kritik teknolojilere erişimi denetlemek, tedarik zincirlerini yeniden yönlendirmek ve rakiplerin hareket alanını daraltmak için kullandıkları jeoekonomik bir araçlar bütünü haline geliyor.

Dünya Ticaret Örgütü ve IMF iktisatçılarının geliştirdiği ticaret politikası faaliyeti endeksi bu dönüşümü ölçülebilir hale getiriyor. Endeks, 197 ülke ve bölgedeki tarife, tarife dışı önlem ve sübvansiyon kayıtlarından hareketle aylık bir bileşik gösterge üretiyor. Mayıs 2026’ya kadar güncellenen seri, ticaret politikasındaki faaliyetin 2025’teki sıçramanın ardından 2026’nın ilk aylarında yeni bir zirveye ulaştığını gösteriyor. Ocak-mayıs 2026 ortalaması 2024 düzeyinin neredeyse iki katı, 2025 ortalamasının ise yaklaşık dörtte bir üzerinde.

Kaynak: TPA Index güncel veri seti, https://tpa-index.github.io/website/.

Krizler geçiyor, müdahale kalıyor

Grafikteki sıçramalar tesadüfi değil. ABD-Çin tarife gerilimi, kovid-19 salgını, Ukrayna savaşı ve 2025’te yeniden sertleşen ticaret çatışmaları, her defasında devletlerin ticarete daha kapsamlı biçimde müdahale etmesini meşrulaştırdı. Belirleyici nokta, bu krizlerin ardından eski serbest ticaret düzenine dönülmemesi. Grafikte işaret edilen her kriz sonrasında, geçici olduğu varsayılan müdahale araçları kalıcılaştı ve istisnalar sonraki müdahalelerin başlangıç noktası haline geldi.

Endeksin bileşenleri de aynı yönü işaret ediyor. Son dönemde yükselişi en çok ticareti sınırlayıcı önlemler sürüklüyor. Gümrük tarifesi........

© Evrensel