Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Fen Güzel Sanatlar ve Tasarım Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İnsan ve Toplum Bilimleri İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tıp Veteriner Ziraat

Güzel Sanatlar ve Tasarım

İktisadi ve İdari Bilimler

İnsan ve Toplum Bilimleri

Fikri görünür kılan kalem; kalemi anlamlı kılan istikrardır.

Toplumsal Tekâmül ve Hukukun Dönüşümü: Değişen Yapılar, Kurumsallaşan Sorumluluklar, Yenilenen Normlar

Tarım Toplumundan Yapay Zekâ Çağına Hukuk, İktisat ve Adaletin Değişen Formları

Prof. Dr. Hadi SAĞLAM – İslâm Hukuku Anabilim Dalı Başkanı

Vicdanın cezası kimi zaman yasal cezadan daha ağırdır; fakat vicdanın sustuğu yerde adalet keyfîliğe bırakılamaz. İnsanlık tarihi yalnızca üretim araçlarının, teknolojinin ve ekonomik sistemlerin değişim tarihi değildir; aynı zamanda sorumluluğun tanımlanma, güvence altına alınma ve yaptırıma bağlanma biçimlerinin de tarihidir. Sözlü hukukun hâkim olduğu toplumdan yazılı ve dijital hukuka; dayak sopasından kurumsal “yargı sopasına”; bireysel yardımlaşmadan sosyal güvenliğe; sözlü boşamadan yargısal güvenceye; altın ve gümüşten kâğıt paraya, oradan dijital paraya uzanan tarihsel seyir aynı hakikati göstermektedir: Toplumsal yapı değiştikçe ilişkiler, ilişkiler değiştikçe ihtiyaçlar, ihtiyaçlar değiştikçe kurumlar ve normlar da değişmektedir. Değişen çoğu zaman adaletin özü değil; adaleti gerçekleştiren araçlar, kurumlar ve hukukî formlardır.

İnsanlık tarih boyunca aynı sosyal, iktisadî ve hukukî yapı içerisinde yaşamamıştır. Tarım toplumunun üretim biçimi, mülkiyet anlayışı, aile ilişkileri ve hukuk düzeni ile sanayi toplumunun kurumları aynı değildir. Sanayi toplumunun fabrika, ücretli emek ve kitlesel üretime dayalı ekonomik yapısı da bilgi toplumunun bilgi merkezli; teknoloji ve yapay zekâ çağının ise veri, algoritma ve dijital ağ merkezli dünyasından farklıdır. Her toplumsal yapı kendi ekonomik ilişkilerini, her ekonomik ilişki kendi hukukî problemlerini, her yeni problem de kendisini düzenleyecek yeni kurum ve normları meydana getirmektedir. Bu nedenle toplumsal tekâmül ile hukukî ve iktisadî dönüşüm birbirinden bağımsız düşünülemez.

Buradaki “tekâmül”, her yeninin zorunlu olarak eskiden daha iyi veya daha adil olduğu anlamına gelmez. Yeni olan her şey doğru olmadığı gibi eski olan her şey de yalnızca eski olduğu için geçersiz değildir. Asıl mesele, değişen toplumsal gerçeklik karşısında değişmeyen adalet idealini gerçekleştirecek hukukî araçları doğru belirleyebilmektir. Bu noktada temel ayrım şudur: Adalet ilkedir; hukukî form araçtır. Hakkaniyet maksattır; kurum vasıtadır. Toplumsal yapı değişebilir; insanın hak ve adalet arayışı devam eder. Hukukun görevi zamanı durdurmak değil; değişen zaman içerisinde adaletin sürekliliğini sağlamaktır.

1. Sözün Senet Olduğu Toplumdan Yazılı Hukuka: Ahlâkî Güvenceden Kurumsal Güvenceye

Geleneksel ve yüz yüze toplumlarda söz, yalnızca ağızdan çıkan bir beyan değildi; aynı zamanda namus, emanet, ahit ve toplumsal itibar anlamına geliyordu. İnsanların birbirini tanıdığı küçük toplumsal yapılarda “söz verdim” demek, güçlü bir ahlâkî ve sosyal bağlayıcılık meydana getirebiliyordu. Sözünü tutmayan kişi yalnızca karşısındaki insanın güvenini değil, toplum içerisindeki itibarını da kaybedebiliyordu. Ancak toplum büyüdükçe, ticaret genişledikçe, insanlar birbirinden uzaklaştıkça ve ilişkiler anonimleştikçe sözün korunması yeni araçlara ihtiyaç duydu. Sözün yanına senet, senedin yanına noter, mülkiyetin yanına tapu, ticaretin yanına sicil, paranın yanına banka kaydı; nihayet kâğıdın yanına elektronik imza ve dijital kayıt geldi.

Bütün bu tarihsel dönüşümün temel amacı aynıdır: Verilen sözün, doğan hakkın ve üstlenilen sorumluluğun kaybolmaması.

Kur’ân’ın “Ey iman edenler! Akidleri yerine getirin” (el-Mâide 5/1) buyruğu ahde vefayı temel bir norm olarak ortaya koyarken, borçların yazılmasını, kayıt altına alınmasını ve şahitlendirilmesini düzenleyen el-Bakara 2/282 de güvenin hukukî araçlarla desteklenebileceğini göstermektedir. Dolayısıyla yazılı hukuk, sözün değersizleşmesi değildir. Tam tersine sözün hafızasının kurumsallaşmasıdır. Güven esastır; fakat güvenin korunması kayıtla güçlenir. Ahlâk sözün ruhunu, hukuk ise gerektiğinde sözden doğan hakkı korur.

2. Dayak Sopasından Yargı Sopasına: Şahsî Yaptırımdan Kurumsal Adalete

İnsanlığın hukuk serüveni yalnızca kanunların değişmesinin değil, yaptırımın el ve biçim değiştirmesinin de tarihidir. Tarihsel toplumların önemli bir bölümünde sosyal ve hukukî yaptırım doğrudan, görünür ve çoğu zaman bedenseldi. Aile, kabile, aşiret, mahallî otorite veya kamusal güç tarafından uygulanan dayak, fiziksel müdahale, teşhir ve benzeri yaptırımlar çeşitli dönemlerde disiplin ve caydırıcılık araçları olarak kullanılmıştır. Devletin kurumsal kapasitesinin, kayıt ve denetim imkânlarının sınırlı olduğu yapılarda yaptırım çoğu zaman beden üzerinde ve derhâl görünür hâle gelmekteydi. Toplum büyüyüp devlet ve hukuk kurumları geliştikçe yaptırım ortadan kalkmadı; biçim ve merci değiştirdi. Mecazî ifadeyle insanlık, “dayak sopasından yargı sopasına” doğru ilerledi.

Dün fiziksel güçle gerçekleştirilen yaptırımın yerini bugün mahkeme kararı, hapis, tazminat, adlî para cezası, hak yoksunluğu ve icra mekanizmaları almaktadır. Sopa görünmez hâle gelmiş olabilir; fakat yaptırım kaybolmamıştır. Yaptırım bedensel olmaktan hukukî olmaya, şahsî olmaktan kurumsal olmaya doğru dönüşmüştür. Buradaki “yargı sopası” fiziksel şiddeti değil, hukukun meşru, ölçülü ve denetlenebilir yaptırım gücünü ifade etmektedir. Modern hukuk, kişiye “cezanı kendin ver” demez; “hakkını yargıya getir, delilini sun, karşı tarafın savunması dinlensin ve yaptırımı hukuk belirlesin” der. Kur’ân’ın “Bir topluluğa olan kininiz sizi adaletsizliğe sevk etmesin” (el-Mâide 5/8) ilkesi bu bakımdan anlamlıdır. Çünkü adaletin gerçek sınavı, insanın öfke duyduğu kimseye karşı da ölçüyü kaybetmemesidir. Hukukun medenîleşmesi, yaptırımın ortadan kalkması değil; öfkenin yerine ölçünün, kişisel gücün yerine hakkın, şahsî intikamın yerine kurumsal adaletin geçmesidir. Asıl hukukî tekâmül, güçlü olanın cezalandırdığı toplumdan, haklı olanın hukuk tarafından korunduğu topluma geçebilmektir.

3. İki Dudak Arasındaki Boşamadan Yargısal Boşanmaya: Aile Hukukunda Sorumluluğun Kurumsallaşması

Toplumsal değişimin hukukî kurumları nasıl dönüştürdüğünün en görünür örneklerinden biri aile hukukudur. Tarihsel toplumlarda evlilik, boşanma ve aile içi ilişkiler büyük ölçüde aile, akrabalık, örf ve dinî-ahlâkî otorite içerisinde yürütülürken modern toplumlarda evlenme, boşanma, nafaka, velâyet, hidâne ve malî haklar giderek ayrıntılı hukukî güvencelere bağlanmıştır. Klasik fıkıh sistemlerinde belirli şartlarda sözlü boşama beyanının hukukî sonuç doğurabilmesi, dönemin hukukî ve toplumsal yapısı içerisinde anlaşılmalıdır. Çağdaş hukuk sistemlerinde ise boşanmanın resmî veya yargısal süreçlere bağlanması, bireysel iradenin ortadan kaldırılması anlamına gelmemektedir. Çünkü aile sona erdiğinde sonuç yalnızca iki kişinin ayrılması değildir.

Kadının ve erkeğin hakları yanında çocuğun geleceği, nafaka, bakım, barınma, velâyet, hidâne ve diğer ekonomik yükümlülükler ortaya çıkmaktadır. Dolayısıyla boşanmanın yalnızca “iki dudak arasındaki bir söz” olarak bırakılmaması, iradenin yok sayılması değil; iradenin meydana getirdiği sonuçların hukuk tarafından denetlenmesidir. Başka bir ifadeyle burada gerçekleşen şey, bireysel iradenin doğurduğu sorumluluğun adaletle sigortalanmasıdır. Asıl maksat tarihsel biçimi aynen korumak değil; zulmü önlemek, tarafların hakkını korumak, çocuğun üstün yararını gözetmek ve ayrılığın yeni mağduriyetler üretmesini engellemektir.

4. Bireysel Vicdandan Kurumsal Güvenceye: Sorumluluğun “Sigortalanması”

Modern toplumun en önemli özelliklerinden biri, birçok sorumluluğun artık yalnızca kişinin vicdanına bırakılmamasıdır. Küçük topluluklarda ahlâk, örf, aile ve sosyal baskı pek çok yükümlülüğün yerine getirilmesinde güçlü araçlardı. Fakat milyonlarca insanın birbirini tanımadan ekonomik ve hukukî ilişkiye girdiği modern toplumlarda kişisel güven tek başına yeterli değildir. Bu nedenle sözleşme hukuku, sosyal güvenlik, sigorta, bankacılık, tüketici hukuku, iş hukuku, aile hukuku ve kişisel verilerin korunması gibi alanların gelişmesi, ortak bir tarihsel ihtiyacın sonucudur: Bireyin tek başına taşıyamadığı veya karşı tarafın keyfine bırakılamayacak riskleri kurumsal olarak güvence altına almak. Bu sürece “sorumluluğun sigortalanması” denilebilir. Ancak hukuk ahlâkın yerine geçmez. Kurum da vicdanın alternatifi değildir. Çünkü hukuk insan davranışının asgarî sınırını belirleyebilir; fakat erdemi tek başına üretemez. Vicdan hukukun iç sesi, hukuk ise vicdanın yetmediği yerde hakkın dış güvencesidir. Dolayısıyla ideal toplum, vicdanın gereksizleştiği değil; erdemli birey ile adil kurumun birbirini tamamladığı toplumdur.

5. Tarım Toplumundan Yapay Zekâ Çağına: Her Toplumsal Yapının Kendi Hukuku

Tarım toplumunda temel ekonomik güç topraktı. Sanayi toplumunda fabrika, makine ve sermaye öne çıktı. Bilgi toplumunda bilgi ekonomik değere dönüştü. Teknoloji ve yapay zekâ çağında ise veri, algoritma, yazılım ve dijital ağlar yeni güç merkezleri hâline........

© Akademik Akıl