Bir devlet düşünün. Ordusu, polisi, istihbaratı, mahkemeleri ve geniş bürokrasisiyle milyonları yönetiyor. Fakat bütün bu gücüne rağmen küçük bir kız çocuğunun başındaki örtüden rahatsız oluyor. Öyle rahatsız oluyor ki o çocuğun sınıfına girmesini bile engelleyebiliyor.

Azerbaycan hükümeti, eğitimde laiklik ve kıyafet birliğini esas alan düzenlemeler yaptı. Düzenlemelerde başörtüsü açıkça zikredilmiyordu. Okul kıyafetinin bütünlüğünü bozan veya laiklikle bağdaşmayan kıyafetlerden söz ediliyordu. Ancak bu düzenlemelerin ardından bazı okullarda başörtülü kız öğrencilerin sınıflara alınmadığına, öğretmenlerin başörtüleri nedeniyle görevlerini sürdürmekte güçlük yaşadığına ilişkin haberler yayıldı. Okul kapılarında ağlayan öğrenciler, çocuklarının eğitim hakkını savunan aileler, arkadaşlarıyla dayanışmak için derslere girmeyi reddeden kız çocukları ve sokaklara taşan protestolar... Başörtüsü böylece bir devlet meselesine dönüşmüştü. Üstelik bunlar, nüfusunun ezici çoğunluğu Müslüman olan bir ülkede yaşanıyordu.

Azerbaycan yönetimi ise kararını savunurken laiklikten, millî kimlikten, okul disiplininden ve yabancı dinî etkilerden söz ediyordu. Başörtüsü, özellikle Arap ve İran kültürünün etkisiyle ilişkilendiriliyor; okullarda dinî görünürlüğün sınırlandırılması laikliğin gereği sayılıyordu. Peki, bir kız öğrencinin başörtüsü takması devletin laik karakterini nasıl tehdit edebilir?

Bir çocuk okuluna gidiyor; elinde ne bir silah var ne de siyasi bir örgütün propagandasını yapıyor. Derslerine girmek, arkadaşlarıyla birlikte eğitim görmek istiyor. Fakat başındaki örtü, onunla sınıfı arasına aşılması güç bir duvar gibi dikiliyor. Laiklik küçük bir kız çocuğunun başörtüsüne karşı bu kadar savunmasız mıdır? Daha önemlisi, eğitim hakkını korumakla yükümlü olan devlet, hangi gerekçeyle bu hakkı bir kıyafet tercihine bağlayabilir?

Laiklik Adına Dinle Mücadele: Devletin Tarafsızlığından İdeolojik Dayatmaya

Laiklik nedir? Devletin herhangi bir dinin veya mezhebin otoritesi altında olmaması mı? Vatandaşlarına inançlarından bağımsız olarak eşit davranması mı? Yoksa onların dinî kimliklerini kamusal hayattan silmesi mi? Eğer laiklik, devletin dinî otoritelerden bağımsızlığını ve bireylerin inanç özgürlüğünü güvence altına almayı ifade ediyorsa, başörtülü bir öğrencinin okulda bulunması bu ilkeyle nasıl çelişebilir? Devletin herhangi bir dini benimsememesi başka, vatandaşların kendi inançlarını görünür biçimde yaşamalarını engellemesi bambaşka bir şeydir. Ne var ki yasakçı laiklik anlayışı tam da bu ayrımı ortadan kaldırıyor. Tarafsızlık iddiasıyla vatandaşın dinî tercihlerini denetliyor.

Böylece laiklik, dinî baskılara karşı bireyi koruyan bir ilke olmaktan çıkıp bireyin dinî hayatına müdahale eden yeni bir otoriteye dönüşüyor. Böylece adeta yeni bir ‘laiklik dini’ inşa ediliyor. Laiklik, farklı görünüşlere tahammül etmeyen ve hayat tarzlarını belirlemeye çalışan bir anlayışa dönüşüyor.

Bir okulun belirli bir üniforması olabilir. Öğrencilerden ortak kıyafet kurallarına uymaları istenebilir. Fakat bir kız öğrenci belirlenen okul kıyafetini giyip üzerine başörtüsü taktığında ne değişmektedir? Başörtüsü okulun eğitim programını mı bozuyor? Derslerin işlenmesini mi engelliyor? Öğrencilerin bilim öğrenmesini mi imkânsız hâle getiriyor? Sorun gerçekten kıyafet birliği mi, yoksa başörtüsünün temsil ettiği dinî kimlik mi? Çünkü yasakçı anlayış başörtüsünü sıradan bir kıyafet saymıyor. Başörtüsüne siyasi ve ideolojik anlamlar yüklüyor. Onu bir dünya görüşünün, bir dinî hareketin işareti olarak ele alıyor. Böylece başörtüsü takan her kadın, kendi iradesinden ve kişisel tercihinden bağımsız biçimde siyasi bir tartışmanın içine çekiliyor.

Devletin dinler karşısındaki tarafsızlığı da sorgulanıyor. Eleştirilerden biri, dinî sembollere çifte standart uygulandığı iddiasıdır. Yahudi dinî sembollerinin görünürlüğüyle Müslüman kadınların başörtüsüne yönelik müdahalelerin karşılaştırılması da bu eleştirinin bir parçasıdır. Devlet dinî sembolleri gerçekten ilkesel bir tarafsızlık anlayışıyla mı değerlendiriyor, yoksa hangi dinî sembolün kabul edilebilir olduğuna kendi siyasi tercihleri doğrultusunda mı karar veriyor? İnsanlara din adına kıyafet dayatmak yanlışsa, laiklik adına kıyafet dayatmak neden doğru olsun? Birincisine baskı, ikincisine özgürlük demek hangi mantıkla açıklanabilir?

Kadın Özgürlüğü Adına Kadına Baskı: Başörtüsü Yasağının Büyük Çelişkisi

Başörtüsü yasakları zaman zaman kadın özgürlüğü adına savunuluyor. Kadınların bedenleri ve kıyafetleri üzerinde söz sahibi olması, toplumsal ve dinî baskılardan kurtulması isteniyor. Fakat sıra başörtüsüne geldiğinde aynı özgürlük anlayışı birdenbire değişiyor.

Kadın istediği gibi giyinebilir, ama başörtüsü takmamalıdır. Kadının bedenine kimse müdahale etmemelidir, ama başörtüsünü çıkarması istenebilir. Kadın kararlarını kendisi vermelidir, ama dinî kıyafeti seçince özgür olup olmadığına başkaları karar verir. Peki, bu nasıl bir özgürlük anlayışıdır?

Kadını başörtüsü takmaya zorlamak baskıysa, başörtüsünü çıkarmaya zorlamak neden özgürlük olsun?

İran'da kadınların başörtüsü takmaya zorlanması eleştiriliyor. Elbette eleştirilmeli. Devletin kadının kıyafetine karar vermesi, iradesine müdahaledir. Fakat aynı kadın başörtüsü takmak istediğinde devlet bu kez onu çıkarmaya........

© Stratejik Düşünce Enstitüsü