Sahne Sanatlarının Üretim Koşulları, Vergisi ve Yaşama İmkânı Üzerine

Sahne Sanatlarının Üretim Koşulları, Vergisi ve Yaşama İmkânı Üzerine

Bir roman yazıldıktan sonra bininci nüshasının satılabilmesi için romanın yeniden yazılması gerekmez. Bir film tamamlandıktan sonra on bininci seyircinin filmi izlemesi için oyuncular yeniden sete gitmez. Tiyatroda ise dün akşam oynanmış bir temsil, bugünkü temsilin stoklanmış nüshası değildir.

Türkiye’de tiyatronun sorunları konuşulurken sansürden repertuvara, salonlardan seyirciye, devlet desteğinin miktarından kültür politikasına kadar uzanan geniş bir liste çıkarıyoruz. Bunların hiçbiri önemsiz değil. Fakat bütün bu başlıkların öncesinde sorulması gereken daha basit bir soru var: Bu işi yapan insanlar, bu işi yaparak yaşayabiliyor mu?

Bir oyuncu oyunculuk yaparak, dansçı dans ederek, küçük bir kumpanya oyun üreterek hayatını sürdüremiyorsa para bir süre sonra sanatın çevresindeki koşullardan biri olmaktan çıkıp doğrudan üretimin biçimini belirlemeye başlıyor. Beş oyunculu bir oyun yerine iki oyunculu oyun seçiliyor. Sekiz haftalık prova üç haftada bitiriliyor. Genç bir oyuncunun yerine gişesi daha güvenli, meşhur bir isim düşünülüyor. Turneye çıkabilmek için dekor küçülüyor. Teknik ekipte iki kişinin yapacağı işi bir kişi üstleniyor.

Bunların her biri dışarıdan bakıldığında estetik bir tercih gibi görülebilir. Fakat belirli bir noktadan sonra hangisinin gerçekten estetik karar, hangisinin ekonomik mecburiyet olduğunu birbirinden ayırmak güçleşiyor. Bu nedenle tiyatronun ekonomisini tartışacaksak işe vergiden önce üretimin kendisinden başlamak gerekiyor.

Bir Temsil Neden Yeniden Maliyet Üretir?

Bir roman yazıldıktan sonra bininci nüshasının satılabilmesi için romanın yeniden yazılması gerekmez. Bir film tamamlandıktan sonra on bininci seyircinin filmi izlemesi için oyuncular yeniden sete gitmez. Dijital ürünlerde ilk üretim maliyeti yüksek olsa bile yeni bir kullanıcıya ulaşmanın marjinal maliyeti çok küçük olabilir.

Tiyatroda ise dün akşam oynanmış bir temsil, bugünkü temsilin stoklanmış nüshası değildir. Oyuncu yeniden gelir, salon yeniden açılır, ışık yeniden kurulur, teknik ekip yeniden çalışır, kostüm yeniden giyilir. Ulaşım, elektrik, sahne arkası emeği ve oyuncunun zamanı yeniden gerekir. Seyirci de bir eserin kaydını satın almaz; o gece göz önünde gerçekleşen üretimi satın alır.

Baumol ve Bowen’ın sahne sanatları üzerinden geliştirdiği “maliyet hastalığı” meselesinin en basit tarafı budur. Beş oyunculu bir oyunu iki oyuncuyla oynayarak üretkenliği iki katına çıkaramazsınız. İki aylık provayı üç haftaya indirerek teknolojik bir yenilik yapmış olmazsınız. Canlı performansta temel üretim araçlarından biri insan zamanıdır ve bu zamanı başka sektörlerde olduğu kadar kolay sıkıştırmak mümkün değildir.

Ücretler, kiralar, enerji, ulaşım ve ekipman fiyatları ekonominin geri kalanıyla birlikte yükselirken bir oyunun gerektirdiği oyuncu saatini aynı hızda azaltamazsınız. Bilet fiyatını sürekli artırmak da çözüm değildir. Seyircinin geliri aynı hızda artmıyorsa belirli bir noktadan sonra fiyat artışı hasılatı büyütmez.

Vergi meselesinin sahne sanatlarında özel olarak düşünülmesini gerektiren ilk neden de burada ortaya çıkıyor. Tiyatro, sattığı şeyi her satışında yeniden üreten bir faaliyet.

Seyirci Var Ama Kaç Kişi?

Türkiye’de tiyatronun ölçeğine ilişkin sayılar ilk bakışta oldukça canlı bir tablo çiziyor. TÜİK’in Haziran 2026’da açıklanan 2024/25 sezonu verilerine göre tiyatro gösterisi yapılan 1.101 salonda 494.184 koltuk bulunuyor. Sezon boyunca çocuk ve yetişkin oyunları toplam 34.775 kez gösterilmiş. “Oynanan eser sayısı” 10.216, tiyatro seyirci sayısı ise 8.183.257. Devlet Tiyatroları tek başına 237 eserle 6.667 gösteri gerçekleştirmiş ve yaklaşık 1,95 milyon seyirciye ulaşmış.

Fakat bu rakamların neyi saydığını bilmeden yapılan bir okuma kolaylıkla yanıltıcı olabilir. Sekiz milyon 183 bin seyirci, tiyatroya gitmiş sekiz milyon 183 bin ayrı kişi demek değildir. Bu tür gösteri istatistiklerinde ölçülen şey seyirci katılımıdır. Aynı kişi sezon boyunca on oyuna gidiyorsa istatistiğe on ziyaret olarak girer. Tiyatro seyircisinin davranışı düşünüldüğünde bu ayrım özellikle önemlidir; düzenli tiyatro seyircisi zaten tek bir oyun izleyip sezonu kapatan kişi değildir.

Dolayısıyla 8,18 milyon rakamından Türkiye’de tiyatronun sekiz milyondan fazla farklı insana ulaştığı sonucunu çıkaramayız. Kaç ayrı kişinin yılda en az bir kez tiyatroya gittiğini, bunların ne kadarının düzenli seyirci olduğunu ve tiyatro seyircisinin nüfus içindeki gerçek yaygınlığını bu veri bize söylemiyor.

10.216 “eser” rakamını da 10.216 birbirinden farklı oyun metni veya 10.216 benzersiz prodüksiyon olarak okuyamayız. TÜİK “eser sayısı” ile “gösteri sayısı”nı zaten birbirinden ayırıyor; Devlet Tiyatrolarındaki 237 esere karşılık 6.667 gösteri bunun açık örneği. Ancak yayımlanan toplam, Türkiye çapındaki oyunların ve prodüksiyonların isimleri üzerinden tekilleştirildiği bir repertuvar envanteri değil. Dolayısıyla bu veri de bize Türkiye’de o sezon kaç ayrı profesyonel yapım üretildiğini söylemiyor.

Asıl ilginç olan, elimizde olmayan üç sayı: Türkiye’de kaç ayrı kişi düzenli olarak tiyatroya gidiyor? Bir sezonda kaç benzersiz profesyonel yapım üretiliyor? Kaç oyuncu yıl boyunca oyunculuktan düzenli gelir sağlayabiliyor? Bu üç sorunun hiçbirine elimizdeki resmî tiyatro istatistikleri doğrudan cevap vermiyor.

Görünürlük İstihdam Demek Değil

Oyunculuk piyasasına baktığımızda görünürlük ile istihdamı birbirine karıştırmamak gerekiyor. Televizyonda, dijital platformlarda ve reklamlarda bir oyuncu bolluğu görüyoruz. Oysa Oyuncular Sendikası, sahne alanını sektörde kayıt dışı istihdamın en yaygın olduğu alanlardan biri olarak tarif ediyor ve çalışma hayatının temel standartlarının dahi düzenli biçimde sağlanamadığını belirtiyor.

Türkiye’de bütün oyuncuları temsil eden geniş ölçekli bir işgücü araştırması bulunmuyor. Bu nedenle “oyuncuların yüzde şu kadarı işsiz”........

© Perspektif