Barışın Bölüşüm Sorunu

Barışın Bölüşüm Sorunu

Barışın ekonomik açıdan sağlayabileceği kazanımları görmek zor değil. Belirsizliğin azalması yatırım kararlarını kolaylaştırabilir, ekonomik hareketlilik arttıkça ticaret ve finansman imkanları da genişleyebilir. Ancak bu kazanımlar toplumun farklı kesimlerine aynı ölçüde yansımaz.

Ilısu Barajı hakkında iki cümle kurmak mümkün. Birincisi, Devlet Su İşleri verilerine göre baraj beş yılda 12,2 milyar kilovatsaat elektrik üretti ve ekonomiye yaklaşık 38 milyar lira katkı sağladı.[1] İkincisi, aynı baraj 199 köyü etkiledi, 85 köyü tamamen sular altında bıraktı ve yaklaşık 55 bin kişi yaşadığı yerden ayrılmak zorunda kaldı. İkisi de doğrudur; fakat biri kalkınmanın makroekonomik getirisini, diğeri bu getirinin hangi yerel ve toplumsal bedeller üzerinden üretildiğini gösterir. Ilısu, bir enerji yatırımı olduğu kadar, kalkınmanın faydasının hangi ölçekte tanımlandığını ve maliyetinin kimlere yüklendiğini gösteren bir bölüşüm örneğidir.

Ilısu Barajı’nda 2019’da su tutulmaya başlandığında Hasankeyf’in mezarlığı çoktan taşınmıştı; on iki bin yıllık yerleşim geçmişine sahip kasaba da kısa süre sonra sular altında kaldı. Mağaralar, bahçeler, Dicle kıyısındaki tarlalar, hayvanların suya indiği yollar ve bütün bunların etrafında kurulmuş hayat da ortadan kalktı. Bunların hiçbiri elektrik üretimi gibi bir kaleme yazılamaz. James Scott’ın devletin bir coğrafyayı ancak ölçebildiği kadarıyla gördüğüne dair uyarısı burada somut bir anlam kazanır. Yatırımın getirisi elektrik üretimi ve parasal katkıyla kayda geçerken, kaybedilen tarım alanları, bozulan geçim ilişkileri ve taşınan hayatlar da bu muhasebede görünmez.[2] Kamusal yatırımların yarattığı kazanç ve maliyetler her zaman aynı yerde ortaya çıkmaz. Ilısu örneğinde toprak, ortak kullanım alanları ve geçim kaynakları üzerindeki kayıplar büyük ölçüde Hasankeyf ve çevresinde yoğunlaşırken, üretilen elektrik ve ekonomik katkı çok daha geniş bir bölgeye yayılmıştır. Bu nedenle yatırımın toplumsal etkisini anlamak için toplam ekonomik katkının yanında, kazançların ve kayıpların kimler arasında nasıl dağıldığına da bakmak gerekir.

Bu tabloyu, 1990’larda bölgede yaşanan köy boşaltmaları ve bunun yol açtığı zorunlu göçün ekonomik ve toplumsal sonuçlarından bağımsız düşünmek mümkün değildir. Boşalan köylere ait tarım arazilerinin sonraki yıllarda nasıl kullanıldığı bugün de tam olarak bilinmiyor. Bazı araziler uzun süre ekilmeden kalırken, bazılarında el değiştirmeler yaşandı. Bu değişimlerin ne ölçüde kayıtlara yansıdığı ise tartışmalı. Köylerinden ayrılan nüfusun önemli bir bölümü bölge kentlerine yerleşti. Tarım dışı istihdamın sınırlı olduğu bu kentlerde işgücü arzı hızla büyüdü, işsizlik uzun yıllar Türkiye ortalamasının üzerinde seyrederken kayıt dışı çalışma ve mevsimlik tarım işçiliği önemli geçim kaynakları hâline geldi. Bu geçmiş, bugün bölgede kimin toprağa sahip olduğunu, kimin kiracı ya da mevsimlik işçi olarak çalıştığını ve kentlerdeki istihdam baskısının nasıl oluştuğunu anlamak açısından önem taşıyor.[3]

Kalkınmanın İki Muhasebesi

Ilısu’da görülen iki muhasebe, Güneydoğu Anadolu Projesi’nin daha geniş kalkınma hikayesinde de karşımıza çıkar. GAP İdaresi verilerine göre 2024 sonu itibarıyla 675 bin hektar alan sulamaya açılmış, güncellenen hedefin yüzde 60,8’ine ulaşılmıştır. Bu, bölgenin üretim kapasitesi açısından büyük bir dönüşümdür. Fakat belirleyici olan, suyun hangi arazilere ulaştığı ve bu arazileri kimin işlettiğidir. Aynı sulama yatırımı bu nedenle bir üretici için daha yüksek verim ve gelir yaratırken, bir başkası için artan girdi maliyetleri ve yeni borçlanma ihtiyacı anlamına gelebilir.

Amartya Sen’in kıtlık çalışmaları da bu ayrımı kurar. 1943 Bengal kıtlığında geniş nüfus kesimleri, piyasada bulunan gıdaya erişebilecek gelir ve haklardan yoksundu. Sen’in yaklaşımı, bir kaynağın varlığı ile o kaynaktan fiilen yararlanabilme imkanı arasındaki farkı gösterir.[4] Tarımsal üretimde de benzer durum söz konusu olabilmektedir. Sulama verimi artırırken arazi değerlerini de yükseltebilir. Bu değer artışının önemli bir bölümü doğrudan mülk sahibine yansır. Sulu tarımın gerektirdiği girdi, enerji ve makine harcamaları ise özkaynağı yetersiz üreticiyi krediye ya da tüccar avansına bağımlı kılar.

Üreticiler arasındaki bu fark, maliyetlerin hızla yükseldiği dönemlerde daha da belirginleşir. TÜİK’in Haziran 2026 verilerine göre yıllık enflasyon yüzde 32,11’e, gıda ve alkolsüz içeceklerde yüzde 35,45’e ulaştı. Merkez Bankası da Enflasyon Raporu’nda yıl sonu gıda enflasyonu varsayımını yüzde 19’dan yüzde 26,3’e yükseltti.[5] Girdi ve finansman maliyetlerindeki artış, özellikle özkaynağı sınırlı üreticinin üzerindeki yükü ağırlaştırıyor. Sermayesi ve krediye erişimi güçlü olan büyük üretici artan giderleri daha kolay karşılayabiliyorken; öz kaynağı sınırlı küçük üretici ise aynı maliyetleri çoğu zaman borçlanarak finanse etmek zorunda kalıyor. Bu fark, maliyet artışlarının üreticiler arasında aynı biçimde taşınmadığını ve ekonomik riskin özellikle özkaynağı sınırlı çiftçilerin üzerinde yoğunlaştığını gösteriyor. Bu tablo, yeni yatırımların yaratacağı gelirin büyüklüğünden çok, ortaya çıkan kazancın kimlere ve hangi koşullarda ulaşacağını tartışmayı gerekli kılıyor. Bugün yeniden gündeme gelen barış sürecinin ekonomik anlamı da burada belirginleşiyor. Barış ortamı yatırım, kredi ve ticareti canlandıracaksa, belirleyici olan bu canlanmanın ekonomik imkanlara erişimi nasıl yeniden şekillendireceği ve ortaya çıkan değerin hangi bölüşüm ilişkileri içinde paylaşılacağıdır.

Barışın Ekonomik Karşılığı

Barışın ekonomik açıdan sağlayabileceği kazanımları görmek zor değil. Belirsizliğin azalması yatırım kararlarını kolaylaştırabilir, ekonomik hareketlilik arttıkça ticaret ve finansman imkanları da genişleyebilir. Ancak bu kazanımlar toplumun farklı kesimlerine aynı ölçüde yansımaz. Belirleyici olacak olan, bu ekonomik hareketliliğin mevcut mülkiyet yapısı ve ekonomik imkanlara erişimdeki farklılıklar içinde nasıl şekilleneceğidir. Örneğin kredi imkanlarının genişlemesi her üretici için aynı sonucu doğurmaz. Teminat gösterebilen büyük üretici daha uygun koşullarda finansmana ulaşabilirken, küçük üretici tüccar avansına ya da kayıt dışı borç ilişkilerine bağımlı kalabilir. Sanayi ve hizmet yatırımlarının yeni iş alanları açması ise ücretlerin aynı ölçüde yükseleceği anlamına gelmez. İşgücü arzının yüksek, çalışanların pazarlık gücünün zayıf olduğu bir ortamda istihdam artışı ücretlere sınırlı ölçüde yansıyabilir. Elbette bu ihtimallerden hangisinin öne çıkacağını bugünden kesin biçimde söylemek mümkün değil. Yeni sürecin yatırımlara ve istihdama nasıl yansıyacağını değerlendirebilmek için henüz yeterli veri yok. Anlamlı bir tablonun ortaya çıkması da zaman alacaktır. Bu nedenle önümüzdeki dönemde........

© Perspektif