İnsan, ölüm karşısında yalnızca korku üretmez; aynı zamanda düzen kurar. O düzen, kimi zaman tanrısal adalet diye adlandırılır, kimi zaman sonsuz ceza. Ama hangi adla anılırsa anılsın, “cehennem” dediğimiz imge, doğrudan gökten düşmüş bir hakikat değil; yeryüzünde, tarih boyunca biriktirilmiş bir düşünce tortusudur. Her çağ, kendi korkusunu, kendi adalet özlemini ve kendi iktidar ilişkilerini bu tortunun içine eklemiş; böylece cehennem, sabit bir mekân olmaktan çok, sürekli yeniden kurulan bir anlam alanına dönüşmüştür.

Bu yüzden cehennemi anlamak, yalnızca bir inancı çözümlemek değildir. Aynı zamanda insanlığın adalet fikrini nasıl kurduğunu, korkuyu nasıl yönettiğini ve toplumsal düzeni nasıl meşrulaştırdığını izlemektir.

Ateşten Önce Gelen: Ahlaki Kozmos

Cehennem, başlangıçta bir mekân değil, bir ayrımdı. Bu ayrımın en erken izlerinden biri, Avesta içinde belirir. Zerdüştî düşüncede ölüm sonrası dünya, bir ateş çukurundan çok bir eşik olarak tasarlanır: insan, yaşamı boyunca biriktirdiği eylemlerle bu eşiğe gelir ve orada tartılır.

İyi düşünce, iyi söz ve iyi eylem — yani ahlaki bütünlük — bir yönü açar; kötülük ise başka bir yönü. Ama bu yönler, henüz Dante’nin katmanlı cehennemi gibi mimari değildir. Daha çok kozmik bir denge fikrinin parçasıdır. Evren, başıboş bir boşluk değil; etik bir gerilimle örülmüş bir alandır.

Burada dikkat çekici olan şudur: ceza, henüz sahnelenmiş değildir. Görselleştirilmiş işkenceler, alevler, iblisler yoktur. Yalnızca bir karşılık fikri vardır. Başka bir deyişle, cehennemin ilk biçimi, korkudan çok ölçüdür.

Sessizliğin Altında: Ortak Kader Olarak Ölüm

Zaman ilerledikçe bu ölçü fikri başka bir biçime bürünür. İbranice metinlerde karşımıza çıkan Sheol, cehennemin bugünkü anlamından neredeyse tamamen uzaktır.

Sheol bir ceza mekânı değildir; daha çok bir yokluk coğrafyasıdır. Orada erdemli ile günahkâr arasında keskin bir ayrım yoktur. Herkes iner. Herkes susar. Herkes aynı karanlıkta çözülür.

Bu,........

© Nokta Haber Yorum