Melville, balinanın omurunu anlatır. Yağını. Derisini. Damarlarını. Sayfalarca. Balina hem bir bütündür hem de bir ayrıntılar yığını.

Bir fincan. Yanında bir parça lokum var. Işık güzel, yumuşak okşuyor gibi sarıyor porseleni. Arka planda, belki bir şehir var. Ağaçlar olabilir, bir tabela, bir apartman da. Hiçbiri kesin değil. Bir karar vermem gerekiyordu: fincanı keskinleştirdim, geri kalan her şey yavaş yavaş sildim. Buna odaklama diyoruz. Odak, sadece optik bir olgu değildir. Bir karardır. Neyi var edeceğinin, neyi silmeye, belirsizleştirmeye razı geldiğinin kararı. Fotoğraf makinesi bunu lensiyle yapar. Bizse milyonlarca yıldır gözümüzle, binlerce yıldır da kültürümüzle, yazdığımız cümlelerle.

Retinanın ortasında küçücük bir alan var; adı fovea. İğne ucu kadar bir alan. Keskin görmemizi sağlayan tek yer orasıdır. Geri kalan her şey; şu an odamın köşesi, kitaplığımın üst rafı, penceredeki perde bulanık. Fark etmeyiz. Çünkü göz, bir noktadan bir noktaya durmadan sıçrayıp durur. Dünyamızı yamalayarak kurar. Kısacası biz zaten bir fotoğraf gibi görüyoruz. Bir noktayı seçiyoruz, odaklıyoruz; kenarları, odağın dışında kalanları feda ediyoruz.

Evrimimiz bütün bir görüş veremezdi bize. Her şeye aynı anda bakmak, hiçbir şeye bakmamak demek olurdu. Çalılardaki bir çıtırtı, bir kımıltı, bir gölge; yılan mı, kuş mu, rüzgâr mı? O kımıltıdan korkup kaçan hayatta kaldı, rüzgâr olduğunu düşünen öldü. Kısacası, dikkat bir takastır; bir şeyi görmek başka bir şeyi görmemeyi seçmektir. Gözümüzün seçip baktığı her yer bakmadığımız her yerin bedeli düşer.

Ama bu fotoğrafta keskinleşen yalnızca fincan değil, lokum da keskin. Ve burada biyolojimizin tam açıklayamadığı bir şeyler olur.

Bir Türk için lokum sıradan bir ayrıntı değildir. Konukseverliğin, ikramın, acı kahvenin hayatın zorluğunu hatırlatması gibi aynı hayatın tatlı yanlarını da anımsatan bir küp. Başka bir coğrafyada biri baksa belki öncelikle arka plandaki silik apartmanı görecektir. Belki ağaçları. Lokum, onun gözünde sadece bir nesnedir bir jest değil. Fotoğrafçının “ön plan” dediği şey, aslında kültürünün ona verdiği şeydir. Fovea biyolojidir. Ama........

© Ek Dergi