Yunan-Fransız yönetmen Costa-Gavras’ın 1969 yapımı Z, Yunanistan’da bir solcu milletvekilinin öldürülmesini ve ardından devletin tüm aygıtlarıyla gerçeği nasıl sistematik biçimde örttüğünü anlatır.

Filmi güçlü kılan, cinayetin kendisi değil; o cinayetin nasıl sıradanlaştırıldığıdır. Film boyunca suç açıktır, fail bellidir, mekanizma ortadadır. Yine de hakikat adaletin konusu olmaktan çıkar; önce bürokratik bir dosyaya, sonra toplumsal bir unutmaya dönüşür. Z, devletin yalan söyleme kapasitesini değil, gerçeği etkisizleştirme becerisini ifşa eder.

Eskiden gerçeklerin saklanması için uğraşılırdı. Bugün o beceriye ihtiyaç bile yok. Çünkü mekanizma güncellendi. Artık hakikati ortadan kaldırmaya gerek yok, onu akışta eritmek yeterli.

Kopukluk, ayrışma, gürültü, hız ve soluk almadan akan bilgi, gerçeği gizlemekten daha etkili biçimde itibarsızlaştırıyor. Bir bilgi doğrulanmadan tüketiliyor, bir dosya açılıp kapanıyor, sorgulayanlar görünmezleştiriliyor.

OLMAYAN ÜLKE

Costa-Gavras, Z’de ve State of Siege, The Confession gibi filmlerinde coğrafi ve tarihsel referansları sıklıkla değiştirir, isimleri gizler ya da kurgusal bir ülke yaratır. Film çekildiğinde Yunanistan’ı cunta yönetiyordu.

Gavras, filmin Yunanistan’da yasaklanmasını göze almıştı ancak adını koymayarak hem diğer ülkelerde gösterilmesini hem de evrensel bir eleştiriye dönüşmesini sağladı. Olayı "Selanik 1963" yerine "bir Akdeniz ülkesi, yakın geçmiş" olarak konumlandırarak filmin yalnızca Yunanistan’a değil, her faşist eğilimli devlete........

© Birgün