Marksist estetiğin teorik yapısının kurulmasında, Marx’ın, Grundrisse’nin Giriş bölümündeki “sanatın bazı altın çağları, toplumun genel gelişimi ve dolayısıyla maddi temeli ile kesin bir orantısızlık içinde bulunur” saptamasının, ağırlıklı bir yeri var. Hatta Marksist estetikte göreli özerklik gibi iskelet bir kavramın ortaya çıkışının bu gözleme dayandığı rahatlıkla söylenebilir.

Sanatın, yalnızca ortaya çıktığı dönemin estetik yargıları üzerinde yükselemeyeceği, sanıyorum, burjuva sanat eleştirmenleri tarafından bile kabul edilir. Çünkü kendinden önceki estetik birikimi miras almayan ve onu kendi döneminin estetik ilkeleriyle yeniden üretmeyen bir eserin sanatsal varlığı tartışmalı hale gelir. Çünkü eserin ortaya çıktığı dönemin estetik değerleri bile geçmişin estetik mirası üzerinde yükselir. Öyleyse maddi temel geri kalmış bile olsa estetik mirasın sürekliliğine sırtını dayayan sanat, ileri bir düzeye ulaşabilir. Bunun tarihsel birçok örneği var.

Sanatı yalnızca maddi ihtiyaçların ifadesi olarak görmemek gerekir. Çünkü böyle bir okuma hem geçmişten gelen estetik mirası hem de insanın yaratıcı potansiyelini yok saymak anlamına gelir. Ayrıca bu, Marx’ın tarihsel materyalizmin katı bir ekonomik belirlenimcilik olarak yorumlanmaması noktasındaki uyarılarıyla da çelişir. İnsanın yaratıcı potansiyeli, belirli bir ekonomik gelişmişlik düzeyinden beslense de ona doğrudan bağlı değildir. Yani sanat, maddi temele indirgenemez ama ondan tamamen kopuk da değildir. Marx’ın da gözlemlediği gibi sanatın altın çağları, belirli bir toplumsal formasyonun içinde, ama onunla doğrudan orantılı olmayan koşullarda ortaya çıkabilir. Burada keskin bir diyalektik işleyiş vardır: Sanat hem toplumsal koşulların ürünüdür hem de onları aşan bir yaratıcılık alanıdır.

DAĞINIK GÖRÜŞLERDEN SİSTEMLİ TEORİYE

Marx ve Engels’in bütünlüklü, sistematik bir estetik teori kaleme almadıkları bilinir. Sanat ve edebiyat üzerine........

© Aydınlık