Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Fen Güzel Sanatlar ve Tasarım Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İnsan ve Toplum Bilimleri İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tarih Tıp Veteriner Ziraat

Güzel Sanatlar ve Tasarım

İktisadi ve İdari Bilimler

İnsan ve Toplum Bilimleri

Fikri görünür kılan kalem; kalemi anlamlı kılan istikrardır.

Plasebo: Bir Mezmurdan Modern Dünyaya Uzanan Kelimenin Şaşırtıcı Hikâyesi

Gaziantep Üniversitesi Öğretim Üyesi | [email protected]

Bir kelimenin kiliseden kliniğe, oradan pazarlama, spor ve siyasete uzanan sekiz asırlık anlam yolculuğu

Bugün “plasebo” kelimesi yalnızca hastanelerin ve klinik araştırmaların diliyle sınırlı değil. Spor biliminde “ergojenik plasebo”dan, pazarlamada “fiyat plasebosu”ndan, kent tasarımında “plasebo düğmeler”den, siyaset biliminde ise “plasebo politikalar”dan söz ediyoruz. Kelime günlük konuşmada da gerçek sorunu çözmediği hâlde insana iyi gelen, güven veren ya da bir şeylerin kontrol altında olduğu hissini uyandıran hemen her uygulama için kullanılabiliyor. Böylesine farklı alanlarda dolaşıma giren bir kelimenin nereden geldiği de doğal olarak merak konusu oluyor. Üstelik bugün “etkisiz hap” diye özetlediğimiz plasebonun geçmişine baktığımızda karşımıza laboratuvardan önce bir mezmur*, bir cenaze ayini, kiralık yasçılar ve Geoffrey Chaucer’ın dalkavuk bir karakteri çıkıyor. Kelimenin hikâyesi, inancın bedeni nasıl etkilediği kadar, anlamın yüzyıllar içinde nasıl yer değiştirdiğini de gösteriyor.

Bir fiil çekiminin uzun ömrü

İşe en temelden başlayalım. “Plasebo”, doğrudan Latincedeki placere fiilinden geliyor. Placere; “hoşa gitmek, hoşnut etmek, memnun etmek” anlamlarını taşıyor. Placebo ise bu fiilin gelecek zaman birinci tekil şahıs çekimi: “Hoşnut edeceğim” ya da “memnun edeceğim.”

Burada küçük ama önemli bir nüans var. Kelime Türkçede sık sık “mutlu edeceğim” diye çevriliyor. Bu ifade bütünüyle yanlış değil; ancak Latincedeki ilişkisel tonu biraz gevşetiyor. Placere, birine içsel ve kalıcı bir mutluluk vermekten çok onun hoşuna gitmeyi, beklentisine uygun davranmayı, gönlünü hoş etmeyi anlatıyor. Nitekim kelimenin sonraki anlamları da tam bu eksende ilerliyor: önce Tanrı’yı hoşnut etme sözü, sonra insanlara hoş görünme çabası, nihayet hastayı rahatlatma amacı.

Mezmurdan cenaze ayinine

Hikâyenin ilk büyük durağı, Aziz Jerome’un hazırladığı Latince Kitâb-ı Mukaddes çevirisi Vulgata’dır. Mezmurlar’daki bir ayet, bu çeviride Placebo Domino in regione vivorum biçimini aldı: “Yaşayanlar diyarında Rab’bi hoşnut edeceğim.” Ayet, günümüzde yaygın olan numaralandırmada Mezmur 116:9’a; Vulgata’nın geleneksel düzeninde ise Mezmur 114:9’a karşılık gelir.

Bu cümle, Orta Çağ’da ölüler için okunan duaların akşam bölümünün, yani “Ölüler İçin Ofis”in başlangıç antiphonuydu. Zamanla ayin, açılışındaki ilk kelimeyle anılmaya başlandı ve İngilizcede doğrudan “placebo” adını aldı. Böylece kelime 13. yüzyılda dinî bir terim olarak kayda geçti. Bugünkü tıbbi anlam henüz ortada yoktu; fakat kelimenin “hoşnut etme” çekirdeği çoktan tarih sahnesine çıkmıştı.

İlahiden dalkavukluğa

Anlamdaki asıl kırılma cenaze kültürünün içinde yaşandı. Orta Çağ’da bazı kişiler, ölenle gerçek bir yakınlıkları bulunmadığı hâlde cenazeye katılıyor, yas tutuyor ve ilahi söylüyordu. Amaçları çoğu zaman ölü için dua etmekten çok cenaze yemeğinden pay almak ya da ailenin gözüne girmekti. Bu çıkarcı yasçılar için “placebo söylemek” ifadesi kullanılmaya başlandı. Kutsal metindeki “Rab’bi hoşnut edeceğim” sözü, gündelik dilde “birini çıkar için memnun etmeye çalışacağım” anlamına doğru kaydı.

Kelimenin edebiyattaki en ünlü izi Chaucer’ın 14. yüzyıl sonunda yazdığı Canterbury Hikâyelerinde görülür. Tüccarın Hikâyesindeki Placebo adlı karakter, yaşlı Januarie’ye duymak istediğini söyleyen bir yağcıdır. Kardeşi Justinus daha ölçülü ve dürüst bir öğüt verirken Placebo, doğruyu değil hoş olanı seçer. Bu karşıtlık tesadüf değildir: Chaucer, karakterin adını başlı başına bir ahlaki işarete dönüştürür. Böylece “placebo”, tıbba girmeden yüzyıllar önce “dalkavuk” ve “dalkavukluk etmek” anlamlarını kazanmıştı.

Kelimenin kliniğe girişi

Tıbbi kullanım 18. yüzyılın sonlarında belirginleşir. Merriam-Webster’ın tarihçesine göre kelimenin bu anlamdaki ilk bilinen kullanımı 1785’tir. Robert Hooper’ın 1811 tarihli Lexicon-Medicum’u ise plaseboyu, “hastaya yarar sağlamaktan çok onu memnun etmeye uygun ilaç” olarak tanımlar. Tanımdaki “memnun etme” vurgusu, kelimenin Latince köküyle tıp pratiği arasındaki köprüyü açıkça gösterir.

Burada plaseboyu yalnızca “sahte ve etkisiz ilaç” diye düşünmek yanıltıcı olabilir. Dönemin hekimi bazen hastalığı ortadan kaldıramasa bile kaygıyı azaltmayı, umut vermeyi ve hastayla kurduğu ilişkiyi tedavinin parçası sayıyordu. Modern bilim bu paternalist ve kimi zaman aldatıcı uygulamayı haklı görmez; ancak beklenti, bakım ortamı ve hekimin tutumunun belirtileri etkileyebildiğini de inkâr etmez. “Plasebo etkisi” ifadesinin 1902’de kayda geçmesi ve 20. yüzyılda çift kör, plasebo kontrollü araştırmaların yaygınlaşmasıyla kelime yeni bir anlam kazandı: artık plasebo yalnızca hastayı hoşnut eden bir nesne değil, bir tedavinin özgül etkisini ölçmeye yarayan bilimsel karşılaştırmaydı.

Plasebo etkisi bilimsel olarak nasıl açıklanıyor?

Bugün bilim insanları plasebo etkisini “her hastalığı düşünce gücüyle iyileştirmek” gibi romantik bir iddia olarak ele almıyor. Daha sınırlı ve daha ilginç bir tablodan söz ediyoruz. Beklenti, öğrenme, önceki deneyimler, tedavinin sunuluş biçimi ve hasta-hekim ilişkisi; özellikle ağrı, bulantı ve yorgunluk gibi öznel belirtilerin yaşanışını değiştirebiliyor. Nörogörüntüleme çalışmaları, plasebo analjezisinin beynin ağrı işleme sistemlerinde ölçülebilir değişikliklerle ilişkili olduğunu gösteriyor. Dahası, bazı çalışmalarda kişiye aldığı hapın plasebo olduğu açıkça söylenmesine........

© Akademik Akıl