Bir şeyin ayıp kabul edilmesi insanın utanma bilincinden kaynaklanır. Utanmanın bir duygu olduğu söylenir ve böyle bir duygumuz olduğu doğrudur. Fakat utanma duygusunun kaynağı, aklın kendisine ve başka şeylere dair ikinci farkındalığa sahip idrakidir. Yani kendi varlığına dair açık bir farkındalığı bulunmayan bir nesnede utanma bilinci ve bunu izleyen utanma duygusu meydana gelmez. Bu sebeple utanmanın köklendiği zemin, insanın kendi varlığının saygınlık ve mahremiyetine dair kavrayışıdır. Nitekim bu bilinç ve duyguyu ifade etmek için kullandığımız “hayâ” kelimesi, hem bilinç hem de duygu yönleri dikkate alınarak “nefsin çirkin davranışlardan rahatsız olup onları terketmesi” veya “kötü bir işin yapılmasından veya iyi bir işin terkedilmesinden dolayı insanın yüzünü kızartan sıkıntı” şeklinde açıklanır (TDV İslam Ansiklopedisi, Haya md.).

Utanma veya hayanın kaynağında bulunan saygınlık ve mahremiyet bilinci de nihai zemini oluşturmaz. Bu bilinç aslında daha derinde yatan tamlık ve eksiklik idrakinin bir uzantısıdır. Diğer canlılardan farklı olarak insan tamlık ve eksiklik idrakine sahiptir. Zira bir şeyin eksiklik kapsamında değerlendirilebilmesi için bizde en azından o şeyi ilgilendirecek şekilde bir tamlık idrakinin olması gerekir. Dolayısıyla........

© Yeni Şafak