En çok izlenen, kendini en az gören
Hayâsızlığın, teşhirciliğin ve başkalarının gözünde yaşamanın anatomisi
Kur'an, Âdem ile Havva'nın yasak ağaçtan tattığı anı tek cümleyle anlatır: "Çirkin yerleri kendilerine göründü ve cennet yapraklarından üzerlerini örtmeye koyuldular." (A'râf, 22)
Bedenleri değişmemişti; değişen bakışlarıydı. Ortada onları izleyen kimse yoktu. Utanç, insanın kendini ilk kez dışarıdan görmesiyle doğmuştu.
Psikolojide ayna testi olarak bilinen deney, bu bilincin gelişimini gösterir. Çocuğun burnuna fark ettirmeden bir parça boya sürülür ve ayna karşısına konur. Küçük bebek aynadaki lekeye uzanır; kendisini henüz tanımıyordur. On sekizinci ay civarında ise eli kendi burnuna gider. Aynadaki görüntünün kendisi olduğunu anlamıştır.
Gelişim psikoloğu Michael Lewis'in araştırmaları, kendini tanımanın ardından mahcubiyet gibi duyguların da belirdiğini gösterdi. Aynada kendini tanıyan çocuklar, ilgi odağı olduklarında mahcup oluyorlar, gözlerini kaçırıyor, yüzlerini saklıyorlardı.
Önce "ben" doğar, ardından "bana bakılıyor" duygusu.
Fakat aynı dönemde başka bir arzu da filizlenir: "Anne, bak! Baba, bana bak!"
Çocuk bir kule dikerken de kaydıraktan kayarken de seyirci ister. Görülmekten hem utanır hem görülmek ister. Çünkü ikisi de aynı kökten beslenir: Başkalarının gözünde bir yer edinme ihtiyacı.
Mesele, bu ihtiyacın zamanla nasıl bir insana dönüştüğüdür.
Bir insan güzel bir yemek yiyor. Yemeğin tadına mı varıyor, yoksa fotoğrafının nasıl görüneceğini mi düşünüyor? Denize karşı oturuyor. Manzaranın güzelliğini mi yaşıyor, yoksa başkalarına nasıl bir hayat yaşadığını mı göstermek istiyor? Yeni bir araba alıyor. İhtiyacını mı karşılıyor, yoksa başkalarının gözünde yükselmeyi mi bekliyor?
Güzel giyinmek, seyahat etmek, sahip olduklarını paylaşmak elbette tek başına bir yozlaşma değildir. Sorun, bunların hayatımızdaki yerinin değişmesidir.
Bugün yemek yalnızca yenmiyor, sergileniyor. Tatil yalnızca yapılmıyor, kanıtlanıyor. Kıyafet yalnızca giyilmiyor, gösteriliyor. Evler, arabalar, sofralar, bedenler, ilişkiler, hatta mutluluk bile birer vitrin malzemesine dönüşebiliyor.
İnsan yaşadıklarını paylaşmak yerine paylaşabilmek için yaşamaya başladığında, hayatın kendisi gösterinin dekoruna dönüşür.
Bir zamanlar mahremiyet, insanın kendisine ayırdığı bir alandı. Şimdi paylaşılmamış bir an, yaşanmamış bir an gibi algılanabiliyor. Kimsenin görmediği mutluluk eksik, kimsenin bilmediği başarı değersizmiş gibi…
Böylece insan kendi hayatının öznesi olmaktan çıkıp reklamcısına........
