"Siyasi ve askeri zaferler ne kadar büyük olurlarsa olsunlar, ekonomik zaferlerle taçlandırılmazlarsa elde edilen zaferler sürekli olamaz"  

Mustafa Kemal Atatürk  

Cumhuriyet Bayramı'nın kutlandığı bu günlerde hazırladığım iki yazı ile Cumhuriyetin ve askerî-siyasi bağımsızlığın ardındaki taşıyıcı kolon olan iktisadi bağımsızlık mücadelesini ele aldım.  

Atatürk dönemi ekonomi politikaları olarak da adlandırılan bu dönemi ikiye ayırdım. İlki İzmir İktisat Kongresi kararları ve etkileriyle şekillenen 1923-1929 dönemi, ikincisi devletçilik politikası ve sanayi planlarının uygulandığı 1930-1939 dönemi.  

1923-1929 dönemi ekonomi politikalarını ideolojik kalıplar ya da mitlere sıkıştırmak yerine, Lozan kısıtlamaları, 1929 Buhranı ve sermaye birikimsizliği gibi dönemin somut şartlarına göre değerlendirmekte fayda var.  

Bugün hâlâ çözüm bulunmaya çalışılan cari açık, dış borç, enflasyon, bütçe açığı ve sanayileşme gibi temel makroekonomik konular, acaba Cumhuriyet'in ilk döneminde hangi kısıtlar altında ele alındı ve nasıl yönetildi? 

Türkiye Cumhuriyeti, Birinci Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı’nın ardından ağır ekonomik koşullar altında kurulmuştu. Savaşlar, ülkenin insan kaynağını, sermaye birikimini ve kamu gelirlerini önemli ölçüde aşındırmıştı. Ekonomi tarıma dayalıydı, sanayi altyapısı ve yerli girişimci kalkınma hamlesinde yetersiz kalıyordu. Siyasi bağımsızlığın kazanılmasının ardından öncelikli sorun, bu bağımsızlığı ekonomi alanında da sağlamlaştırmaktı. 

Atatürk dönemi ekonomi politikaları, ağır Osmanlı borç yükü, yetersiz sermaye birikimi, yerli girişimci eksikliği ve 1929 Buhranına rağmen denk bütçe ve fiyat istikrarından taviz vermeden, dış borçlanmaya dayanmadan ortalama yüzde 8,6’lık bir reel büyüme sağladı ve entegre sanayi altyapısı kurmayı hedefledi.  

Mustafa Kemal Atatürk, henüz Cumhuriyet ilan edilmeden, Şubat 1923’te İzmir İktisat Kongresi’ni topladı. Lozan Barış Konferansı’nın devam ettiği bir dönemde gerçekleştirilen kongre, yeni devletin ekonomik kalkınmaya verdiği önemi ortaya koyuyordu. Kongrede alınan kararlar, Cumhuriyet’in ilk yıllarında izlenecek ekonomi politikalarının temel çerçevesini belirliyordu.  

İzmir İktisat Kongresi kararları 

İzmir İktisat Kongresi’ne 1.135 delege katıldı. İşçiler, çiftçiler, tüccarlar, sanayiciler ve zanaatkârlar, kendi ekonomik sorunlarını ve beklentilerini dile getirme olanağı buldu.  

Kongre, yalnızca ekonomik hedeflerin belirlendiği bir toplantı değil, yeni devletin farklı toplumsal kesimlerle ekonomik kalkınma konusunda ortak bir zemin oluşturma girişimiydi. Milli mücadelede olduğu gibi ekonominin yönünün belirlenmesindeki mücadelede de “halkın bölünmez bir bütün, ‘imtiyazsız, sınıfsız, kaynaşmış’ bir kitle” olduğu ifade ediliyordu.  

Kongrede kabul edilen kararların........

© T24