Eski Hint anlatılarından birinde gecenin bir vakti kralın sırtına bir ceset yüklenir. Cesedin içinde bir Vetala, mezarlıkların tekinsiz ruhu vardır. Kral onu susturup taşımaya çalışırken ruh bir hikâye anlatır; hikâye de içinde bir bilmece taşır. Kral yanıtı bildiği hâlde susarsa başı parçalanacaktır. Konuşursa ceset ağaca uçacak, yol baştan başlayacaktır.

Bilmek de susmak da kolay değildir.

Hüküm vermek, insanı taşıdığı karanlıktan kurtarır mı? Yoksa onu karanlığa mı hapseder?

“Değişen Kafalar” masalı da bu sorunun içindedir. On birinci yüzyılda Keşmirli şair Somadeva’nın derlediği Öykü Irmaklarının Okyanusunda yer alır. Fakat izi daha eski, bugün kayıp olan anlatı geleneklerine uzanır. Masal, dilden dile geçerken biçimlenmiş ortak bir düşünce deneyidir. Masalın farklı aktarımlarında küçük ayrılıklar olsa da çekirdeği aynıdır.

Madanasundari adlı genç bir kadın, kocası ve erkek kardeşiyle yolculuk eder. Bir tapınakta, kendini tanrıçaya adamanın taşkınlığı içinde koca başını keser. Onu bulan kardeş, suçlanacağını düşünerek ve dayanamadığı kederle aynı şeyi yapar. Kadın iki ölüyle karşı karşıyadır. O da canına kıymaya yöneldiğinde tanrıça belirir ve başları gövdelerine yerleştirirse iki erkeğin dirileceğini söyler.

Kadın aceleyle, korku ve sevinçten aklı karışarak başları yanlış bedenlere yerleştirir. Kocasının başı kardeşinin gövdesinde, kardeşinin başı kocasının gövdesindedir.

İkisi de ayağa kalkar.

Peki hangisi kocadır?

Vetala’nın krala sorduğu bilmece budur. Kral, kocanın başını taşıyan kişinin koca sayılması gerektiğini söyler. Baş uzuvların başlıcasıdır ve kişisel kimlik ona bağlıdır. Eski anlatının hükmü budur. Belleğin, sözün ve tanınmanın başta toplandığını varsayan bu hüküm, toplumsal düğümü bir hamlede keser.

Ne var ki bilmece, yanıtından daha geniş bir alanı işgal eder.

“Bu kişi kimdir?” diye başlayan soru, hemen “Bu kişi kimin nesidir?” sorusuna dönüşür. İnsanın kim olduğunu başkalarıyla kurduğu bağlar mı belirler? Evlilik sözü başa mı verilmiştir, bedene mi? Soy hangi gövdede yürür? Arzu kimi tanır? Bir erkeğin başını, ötekinin bedenini taşıyan kişiyle kurulacak yakınlık evliliği mi sürdürür, akrabalık yasağını mı ihlal eder?

Kararın metafizik bir hakikati mi bulduğu, yoksa bozulan akrabalık düzenini yeniden kurulabilir kılan kullanışlı bir sınır mı çizdiği de açık değildir.

Masal düşünceyi bir saray dersiyle kapatmaz. Dinleyeni kralın yanına oturtur. Yanıtı işiten herkesi hüküm verilmeden önce kendi terazisini kurmaya davet eder.

Eski masalın sustuğu yerde bir başka soru kalır: Başlar doğru kişileri belirlediyse bedenlere ne olacaktır?

Thomas Mann, 1940’ta yazdığı Değişen Kafalar’da anlatıyı bu sessizlikten büyütür. Masalı Hint düşüncesi ve mitolojisi üzerine çalışan Heinrich Zimmer’in aktarımından öğrenmiştir. Kaynak hikâyedeki koca ile erkek kardeşin yerine iki dostu koyar: Şridaman ve Nanda.

Şridaman ince düşünceli, narin gövdeli bir tüccardır. Nanda, doğaya ve emeğe yakın, güçlü bedenli bir demircidir. İki........

© soL