Tasavvura Götüren Söz: Kavl-i Şarih ve Tarifin Vazifesi

Yirminci dersimizde bilginin nazarî ve zarurî kısımlarını, tefekkürün de delilin maddesini bulma ve suretini kurma şeklindeki iki hareketini okuduk. Şimdi Süllem, nazarî bilginin hangi vasıtalarla elde edildiğini açıklamaya başlıyor. İlk durak tasavvurdur: Zihinde henüz açık olmayan bir mânayı hangi söz açıklayıp belirgin hâle getirir?

Bu beyitle birlikte Süllem'in bilgi mimarisi daha açık görünür. İlim önce tasavvur ve tasdik diye ayrılmış, her ikisi zarurî ve nazarî kısımlarına bölünmüştü. Şimdi nazarî tasavvura ulaştıran vasıtanın kavl-i şârih, yani açıklayıcı söz ve tarif olduğu bildiriliyor. Bir sonraki merhalede ise nazarî tasdike ulaştıran hüccet gelecektir.

Süllem'in asıl metni: Tasavvura ulaştıran vasıta

وَمَا بِهِ إِلَى تَصَوُّرٍ وُصِلْ
يُدْعَى بِقَوْلٍ شَارِحٍ فَلْتَبْتَهِلْ

Yaklaşık mânası şöyledir: "Kendisiyle bir tasavvura ulaşılan şeye kavl-i şârih denir; öyleyse bu yolda Allah'a niyaz edelim."

Kavl-i şârih, bir mefhumu açıklayan ve zihinde belirginleştiren sözdür. Klasik mantıkta had ve resim gibi tarif çeşitlerini kuşatan genel bir addır. Bilinmeyen bir kavramın bütün yönlerini bir anda yaratmaz; daha önce bildiğimiz unsurları uygun biçimde bir araya getirerek onu zihne hazırlar.

Meselâ "İnsan nedir?" sualine verilen "düşünen canlı" cevabı, "canlı" ve "düşünme" hakkında önceden bulunan bilgileri bir tertibe koyar. Böylece insan mefhumu zihinde daha belirgin olur. Tarif, bilinmeyeni mutlak bir karanlıktan çıkarmak değil, kısmen bilinen bir şeyi ayrıştırıp açıklamaktır.

Bediüzzaman'ın Kızıl Îcâz şerhi: Tarif, tarifin kendisini de açıklar

Bediüzzaman, beytin bütününün aynı zamanda kavl-i şârihin kavl-i şârihi, yani "açıklayıcı söz" kavramını açıklayan bir söz olduğunu belirtir. Beyit yalnız tarifin ne olduğunu haber vermiyor; kendi yaptığı işle tarife örnek de oluyor. Böylece tarif edilen ile tarif eden arasındaki bağ, metnin içinde canlı biçimde gösteriliyor.

Üstad, beyitteki "ما" kelimesinin genişliğine dikkat çeker. Kavl-i şârih yalnız tam mantık tariflerinden ibaret değildir. Lügat açıklamaları, taksimlerin bir kısmı, tefsirlerin çoğu, temsiller ve misaller de bir tasavvura ulaştırdıkları ölçüde bu geniş çerçevede düşünülebilir. Bu genişlik, her açıklamayı teknik bakımdan tam bir "had" yapmaz; fakat hepsinin ortak vazifesini, zihinde bir mânayı hazır etmesini gösterir.

"به" ifadesindeki sebebiyet de önemlidir. Tarif, tarif edilen mânanın zihinde hazır hâle gelmesine vesile olur. Üstad'ın ifadesiyle önce hazırlayıcı bir sebep, mânanın zihinde husulünden sonra da onunla beraber bulunan bir açıklık bağıdır. Tarif olmadan o belirgin tasavvur ortaya çıkmayabilir; tasavvur oluştuktan sonra da tarif, onun sınırlarını koruyan bir ölçü olarak yanında kalır.

Kızıl Îcâz, tarif edilen şeylerin alanını da geniş biçimde hatırlatır: Bir zat, sıfat, lâzım, mevzu, mefhum, delâlet edilen mâna, murat veya hakikî, itibarî ve ıstılahî bir mahiyet tarif edilebilir. Tarif tam veya eksik; illetlerden, neticelerden yahut her ikisinden hareket eden bir açıklama olabilir.

Bununla beraber mutlak bilinmeyen tarif edilemez. Bediüzzaman'ın kaydı açıktır: Hakkında hiçbir tasavvur bulunmayan şeye hüküm verilemediği gibi, onu tarif etmek de mümkün........

© Risale Haber