Kızıl Îcâz Dersleri-20
NAZARÎ VE ZARURÎ BİLGİ: TEFEKKÜRÜN İKİ HAREKETİ
On dokuzuncu dersimizde tasavvurun tasdikten önce gelişini ve bu tertibin fıtrî oluşunu okuduk. Şimdi Süllem, hem tasavvurun hem de tasdikin kendi içinde ikiye ayrıldığını bildiriyor: Bazı bilgiler düşünme ve araştırmaya ihtiyaç duyar; bazıları ise zihinde vasıtasız ve açık biçimde belirir. Bu ayırım yalnız mantık kitaplarının bir tasnifi değildir. Ne zaman delil aramamız, ne zaman apaçık bir bilgiden hareket etmemiz gerektiğini gösteren temel bir ölçüdür.
Süllem'in asıl metni: Nazarî ve zarurî
وَالنَّطَرِيُّ مَا احْتَاجَ لِلتَّأَمُّلِ
وَعَكْسُهُ هُوَ الضَّرُورِيُّ الْجَلِي
Yaklaşık mânası şöyledir: "Nazarî olan, düşünüp araştırmaya ihtiyaç duyandır; onun karşıtı ise açık ve zarurî olandır."
Buradaki ayırım hem tasavvura hem tasdike uygulanır. Bir kavramı elde etmek için tarif ve araştırma gerekiyorsa o tasavvur nazarîdir. Bir hükmü kabul etmek için delil kurmak gerekiyorsa o tasdik nazarîdir. Buna karşılık zihnin ayrıca bir istidlal kurmadan kavradığı tasavvur veya tasdik zarurî ve bedihîdir.
Meselâ "varlık" ve "şey" gibi en temel mefhumlar çoğu zaman başka bir tarifin aracılığı olmadan kavranır. "Bütün, parçasından büyüktür" hükmü de tarafları doğru anlaşıldığında ayrıca uzun bir delile ihtiyaç bırakmaz. Fakat insanın mahiyeti, adaletin sınırları veya bir kıyasın neticesi gibi meseleler açıklama, tertip ve delil isteyebilir.
Bediüzzaman'ın Kızıl Îcâz şerhi: Nazar hangi yollardan ilerler?
Bediüzzaman النظري kelimesinin hem tasavvura hem tasdike döndüğünü belirtir. Böylece nazarîlik yalnız hükümlere mahsus kalmaz; tarif yoluyla elde edilen kavramlar da bu bölüme girer. Üstad, "idrak" ve "derk" ifadelerini burada "idrak edilen şey" mânasında ele alır ve tarifin gelecekte elde edilecek bilgileri de kuşatması için zamanı geniş tutar.
"Tefekküre ihtiyaç" kaydında ise mühim bir incelik vardır. Üstad bunun umumî ve ana yol olduğunu bildirir; yoksa bilinmeyene ulaşmanın bütün yolları yalnız nazar ve istidlal değildir. İlham, öğretim ve tasfiye gibi başka yollar da vardır. Mantık, özellikle insanın bildiklerinden hareket ederek bilinmeyene düzenli biçimde ulaşmasını inceler.
Kızıl Îcâz'ın en yoğun haşiyesi, tefekkürün işleyişini tasvir eder. Zihin önce delilin maddesini bulmak için hareket eder: Bilinenler sahasında dolaşır, maksada uygun öncülleri araştırır, gafletleri temizler, aklı mâkulata çevirir ve bilinenden bilinmeyene ulaşacak basit unsurları seçer. Ardından ikinci bir hareket başlar; bu defa zihin delilin suretini kurar. Bulduğu öncülleri şartlarına uygun biçimde sıralar, aralarındaki bağı gözetir ve neticeyi doğuran tertibi meydana getirir.
Bu iki hareketten biri malzemeyi, diğeri biçimi........
