Bir ülkenin mali bağımsızlığını yitirmesi siyasal bağımsızlığını ve kendi ekonomik politikalarını belirleme özgürlüğünü de ortadan kaldırabilir.

Osmanlı İmparatorluğu’nun siyasal, askerî ve ekonomik gerilemesi tek bir tarihe veya olaya bağlanamaz. Bu süreç, yüzyıllar boyunca devam eden siyasal, askerî, ekonomik ve mali gelişmelerin sonucunda ortaya çıktı.

17’nci yüzyılın sonlarına doğru Avrupa devletleriyle yaşanan savaşlarda güç dengesi giderek Osmanlı aleyhine değişmeye başladı. 1683 II. Viyana Kuşatması’nın başarısızlığı ve ardından gelen savaşlar bunun önemli göstergeleriydi. 1699 Karlofça Antlaşması ile Osmanlı Devleti önemli miktarda toprak kaybetti. Karlofça, Osmanlı’nın Avrupa’daki siyasal ve askerî ağırlığının gerilemesinde önemli bir dönüm noktası oldu.

Osmanlı maliyesi değerlendirilirken kapitülasyonlara değinmemek olmaz.

Osmanlı İmparatorluğu’nun yabancı tüccarlara verdiği ticari ve hukuki imtiyazların erken örnekleri kuruluş yıllarının hemen ertesine kadar götürülebilir. Bu imtiyazlar özellikle Kanuni Sultan Süleyman döneminden itibaren neredeyse bütün Avrupa devletlerine tanındı.

Başlangıçta ticareti ve diplomatik ilişkileri geliştirmeye yönelik olan bu imtiyazların kapsamı zamanla genişledi.

Özellikle 18 ve 19’uncu yüzyıllarda yabancı tüccarlara tanınan ayrıcalıklar ve gümrük tarifeleri üzerindeki sınırlamalar, Osmanlı’nın ekonomik politikalarını ve gelirlerini etkileyen unsurlardan biri hâline geldi.

Önceleri Osmanlı ekonomisine olumlu katkıları olan kapitülasyonlar zaman geçtikçe devletin gelir tahsilatını ve yerli sanayi ve ticaretinin gelişmesini olumsuz etkilemeye başladı. Ancak kapitülasyonlar Osmanlı ekonomisinin gerilemesini tek başına açıklamaz. Savaşlar, üretim yapısındaki değişimler, Avrupa’daki sanayileşme, teknolojik gelişmeler, dış borçlanma ve uluslararası ekonomik koşullar da bu süreçte etkili oldu.

Osmanlı Maliyesinde Bozulma

Osmanlı maliyesindeki sorunlar uzun bir süreç içerisinde ortaya çıktı.

16’ncı yüzyılın sonlarından itibaren uzun savaşların maliyeti, fiyat artışları, para sistemindeki sorunlar, tımar sistemindeki değişimler ve devletin artan nakit ihtiyacı mali dengeleri zorlamaya başladı.

17 ve 18’inci yüzyıllarda savaşların ve devlet harcamalarının artması bu baskıyı daha da büyüttü. Devlet çeşitli iç finansman yöntemlerine başvurdu; ancak mali sorunlar kalıcı olarak çözülemedi.

Modern anlamda dış borçlanma ise 1854 yılında başladı.

Kırım Savaşı’nın (1853–1856) giderlerini karşılamak amacıyla Osmanlı Devleti 1854’te ilk kez dış borç aldı.

Başlangıçta geçici bir çözüm olarak görülen dış borçlanma kısa sürede kalıcı hâle geldi. Abdülmecid ve Abdülaziz dönemlerinde savaş giderleri ve bütçe açıkları nedeniyle art arda yeni borçlar alındı.

Borçların önemli bir bölümü yatırım yerine........

© Para Borsa