Bu hafta Güneş’in doğu kenarından yeniden görüş alanımıza giren bir bölge, gelir gelmez kendini hatırlattı. 2 Eylül’de Güneş’in kenarında yeni beliren hareketli bir bölge güçlü bir patlama üretti. Ardından uzaya dev bir sıcak gaz ve parçacık bulutu fırladı. Bilim insanlarının “koronal kütle atımı” dediği bu bulut, bazen Dünya’ya ulaştığında uyduları, haberleşmeyi ve elektrik sistemlerini etkileyebiliyor.

Bu kez Dünya doğrudan hedefte değildi. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi NOAA’nın hesaplarına göre bulutun büyük bölümü başka yöne gitti. Ertesi gün aynı bölgeden yeni bir patlama daha geldi; o da bize yönelmedi. Yani ortada bir alarm yok. Ama Güneş bu hafta bize küçük bir hatırlatma yaptı; orada, 150 milyon kilometre ötede, zaman zaman modern hayatın bütün görünmez altyapısını etkileyebilecek kadar güçlü olaylar yaşanıyor.

Bunu yazmamın nedeni yaklaşan bir felaket değil. Tam tersine, Güneş’i izlemekte ne kadar iyi hale geldiğimizle, onun gerçekten neler yapabileceği konusunda hala ne kadar kısa bir hafızaya sahip olduğumuz arasındaki garip uçurum.

Geçen ay NASA bu konuda dikkate değer bir sonuç açıkladı. PUNCH adlı yeni uydu sisteminin görüntülerini kullanan araştırmacılar, daha önce gerçekleşmiş bir Güneş patlamasını yeniden analiz ederek Dünya yakınlarına varış zamanını 30 dakika hassasiyetle tahmin edebildi. Bugünkü yöntemlerin saatler düzeyindeki belirsizliği düşünüldüğünde ciddi bir ilerleme. Ancak NASA da bunu henüz operasyonel bir sistem değil, ilk “proof of concept”, yani yöntemin çalışabileceğini gösteren bir deneme olarak tanımlıyor.

Güneş fırtınalarının ne zaman geleceğini daha iyi hesaplamaya başlıyoruz. Fakat, başka bir araştırma şu sorunun cevabını biraz daha huzursuz edici hale getiriyor, geldiğinde ne kadar sert vurabilir? Uzay fizikçileri yıllardır çok güçlü Güneş rüzgarları karşısında Dünya’nın manyetik sisteminin bir noktadan sonra doygunluğa ulaştığını düşünüyordu. Güneş daha da sert vursa bile Dünya’nın tepkisinin bir tavana çarpacağı varsayılıyordu.

Temmuz ayında Nature’da yayımlanan çalışma, bu rahatlatıcı tavanın elimizdeki ölçümlerde oluşan istatistiksel bir yanılsama olabileceğini gösterdi. Ölçüm belirsizlikleri hesaba katıldığında Dünya’nın tepkisi artmayı sürdürüyor. Araştırmacıların hesaplarında bazı aşırı fırtınaların etkisi önceki tahminlerin iki katına kadar çıkabiliyor. Bu, sonsuz büyüyen bir etki var demek değil. Yalnızca sınırın nerede olduğunu sandığımız kadar iyi bilmiyoruz. İşin tuhaflığı burada. Fırtınanın ne zaman geleceğini daha iyi biliyoruz. Ne kadar büyük olabileceğini ise daha az.

Neden? Çünkü uyduların hafızası birkaç on yıllık. Güneş’in sicili ise milyarlarca yıl. Çok nadir gerçekleşen olayların sınırını elli yıllık ölçümle belirlemeye çalışmak, İstanbul’un iklimini geçen ayın hava durumuna bakarak tarif etmeye benziyor.Bu yüzden Güneş fizikçileri yalnız gökyüzüne bakmıyor, ağaçların içine de bakıyorlar.

2012’de Japon fizikçi Fusa Miyake, Japon sedirlerinin yıllık halkalarında 774 ile 775 yılları arasında olağanüstü bir karbon-14 sıçraması keşfetti. Daha sonra aynı izin farklı bölgelerdeki ağaçlarda ve buz çekirdeklerinde de karşılığı bulundu. Bugünkü değerlendirmeler bunun olağanüstü güçlü bir Güneş enerjik parçacık olayı olduğunu gösteriyor. 2026’da Miyake’nin yayımladığı değerlendirmeye göre bu tarihsel olayların bazıları, modern ölçüm çağında doğrudan gördüğümüz en güçlü parçacık olaylarından onlarca kat daha büyük olabilir. Burada kelimeler önemli. Bu, “1250 yıl önce elektrik şebekelerini yok edecek, Carrington’dan 50 kat büyük bir jeomanyetik fırtına oldu” demek değil. (1859’daki Carrington Olayı, Güneş’in neler yapabileceğine dair elimizdeki en ünlü örnek. Telgraf sistemleri kıvılcım saçmış, bazı hatlar elektriksiz bile çalışmış, auroralar alışılmadık derecede güneye kadar inmişti.)

Ağaç halkası bize yüksek enerjili parçacıkların atmosferde bıraktığı izi gösteriyor. O sırada Dünya’ya ulaşan plazma bulutunun manyetik alanının yönünü bilmiyoruz. Oysa elektrik şebekelerini ve Dünya’nın manyetik çevresini ne kadar şiddetle etkileyeceğini belirleyen şeylerden biri tam da bu manyetik yapı. Ağaç bize olayın önemli bir bölümünü anlatıyor, bütününü değil.

BİLİM İNSANLARI HALA BU AĞAÇLARA BAKIYOR

Nisan 2026’da Okinawa Bilim ve Teknoloji Enstitüsü’ndeki araştırmacılar, kuzey Japonya’da toprak altında korunmuş ağaçların karbon-14 kayıtlarını Orta Çağ’daki yazılı gözlemlerle birleştirerek 1200-1201 yıllarına ait başka bir güçlü Güneş........

© Karar