Sivil toplum, devletin kurumsal otoritesiyle piyasanın ekonomik ilişkileri arasında, insanların gönüllü birliktelikler aracılığıyla ortak amaçlar geliştirebildikleri bir özgürlük alanıdır. Ancak bu alanın anlamı, derneklerin kurulabilmesi, kültürel etkinliklerin düzenlenebilmesi ya da toplumsal sorunlara müdahil olunabilmesiyle sınırlı değildir. Sivil toplum, insanların kendilerine önceden verilmiş amaçları gerçekleştirmelerinden çok, hangi amaçlar etrafında bir araya geleceklerine kendilerinin karar verebildikleri; ortak anlamlar üretebildikleri. içinde yaşadıkları dünyayı birlikte dönüştürebildikleri bir toplumsal özerklik alanıdır.

Bu nedenle sivil toplumun özgürlüğü, yalnızca hukukun tanıdığı bir haklar toplamı değil, toplumun kendi kendisini kurabilme kapasitesidir. İnsanların bir araya gelebilmeleri kadar, bu birlikteliklerden ne doğacağının önceden belirlenmemiş olması da önemlidir. Özgür bir toplumda ortak faaliyetlerin sonuçları, siyasal iktidarın beklentileriyle ya da mevcut toplumsal kabullerle sınırlanamaz. Çünkü özgürlüğün özü, yalnızca izin verilen şeyleri yapabilmekte değil, düşünülmemiş olanı düşünebilmekte, henüz var olmayanı birlikte gerçekleştirebilmekte yatar.

Ne var ki bu kapasite kendiliğinden varlığını sürdürmez. Hukuki güvencelere, ekonomik kaynaklara, toplumsal güvene, ifade ve örgütlenme özgürlüğüne, uzun vadeli iş birliklerine ihtiyaç duyar. Bu koşullar zayıfladığında yalnızca bazı kurumların faaliyetleri aksamakla kalmaz; insanların birlikte hareket etme, farklılıklarla karşılaşma ve ortak yaşamın anlamını yeniden kurma imkânları da daralır.

Osman Kavala’nın 18 Ekim 2017’den bu yana özgürlüğünden yoksun kalması, bu bakımdan yalnızca bireysel özgürlük ve adil yargılanma meselesi olarak değil, sivil toplumun özerkliği, toplumsal yaşamın devamlılığı açısından da düşünülmelidir. Kavala, insanın özgürlüğünden yoksun bırakılmasının sonuçlarını olduğu kadar, bir toplumun bizzat kendi geleceğini özgürce kurabilmesini mümkün kılan koşulların nasıl aşınabileceğini de sorgulamaya çağırır.

Burada asıl mesele, bireysel bir hak ihlalinin toplumsal sonuçlarını göstermekten ibaret değildir. Daha temel bir soru vardır: Toplum, kendi kendisini özgürce yeniden üretebilmesini sağlayan ilişkileri, kurumları ve karşılaşma imkânlarını ne ölçüde koruyabilir?

Kavala’nın sivil toplum alanındaki faaliyetleri, kültür ve sanatın yalnızca estetik üretimden ibaret olmadığını; farklı toplumsal kesimler arasında karşılaşma, diyalog ve ortak düşünme imkânları yaratabildiğini gösteren örneklerden biridir. Anadolu Kültür’ün çalışmaları, kültürel üretimin İstanbul gibi merkezlerle sınırlı kalmamasını, farklı şehirlerde desteklenmesini ve kültürel çeşitliliğin toplumsal bir zenginlik olarak ele alınmasını amaçlıyordu. Diyarbakır Sanat Merkezi, Kars Sanat Merkezi ve İstanbul’daki DEPO gibi mekânlar, farklı dönemlerde sergiler, film gösterimleri, tartışmalar, kültürelel birlikleri bu yaklaşımın somutlaştığı alanlar oldu.

Bu faaliyetlerin önemi, düzenlenen etkinliklerin sayısıyla ölçülemez. Bir sergi, bir film gösterimi ya da bir tartışma toplantısı, insanların daha önce karşılaşmadıkları deneyimlerle ve düşüncelerle karşılaşmasını sağlayabilir. Görünmezliğe bırakılmış anlatıları kamusal alana taşıyabilir; farklı tarihsel deneyimlerin birbirini dışlamadan yan yana gelebilmesine imkân tanıyabilir. Böylece kültürel faaliyet, bir ürün ortaya koymanın ötesine geçerek insanların birbirlerini duyabildikleri ve ortak yaşamın anlamını yeniden tartışabildikleri bir ilişki alanına dönüşür.

Bu karşılaşmaların sonuçları hesaplanamaz. Bir araya gelen insanlar yalnızca belirlenmiş bir programı gerçekleştirmez; belki yeni ilişkiler kurar, sorular sorar, daha önce düşünmedikleri imkânlarla karşılaşırlar. Özgürlük, bu öngörülemezlikte belirir. İnsanlar yalnızca kendileri için hazırlanmış bir dünyada yaşamaz; başkalarıyla birlikte o dünyanın anlamını ve biçimini değiştirebilirler.

Kavala’nın özgürlüğü, her şeyden önce kendisine ait, devredilemez bir insan hakkıdır. Bunu teslim etmek gerek. Onun özgürlüğü, herhangi bir kurumun devamlılığına, kültürel üretime yaptığı katkıya ya da toplumsal açıdan yararlı faaliyetler yürütmesine bağlanamaz. Bir insan, topluma yararlı olduğu için özgür olmayı hak etmez; özgürlüğü, insan olmasından ve sahip olduğu haklardan kaynaklanır.

Bununla birlikte bireysel özgürlük, toplumsal ilişkilerden yalıtılmış bir varoluş koşulu da değildir. İnsanların kamusal yaşama katılabilmeleri, başkalarıyla ilişki kurabilmeleri ve ortak faaliyetler geliştirebilmeleri, özgürlüklerini fiilen kullanabilmelerine bağlıdır. Bir insanın uzun süre kamusal yaşamın dışına itilmesi, kendi hayatını sınırlamakla kalmayabilir; onunla birlikte çalışan insanların, kurumsal ilişkilerin ve ortak projelerin koşullarını da değiştirebilir.

Böylece bireysel özgürlükle toplumsal özerklik arasında çift yönlü bir ilişki ortaya çıkar. Bireyin özgürlüğü ortak yaşamın kurulabilmesinin koşullarından biridir; toplumun özerkliği ise bireylerin özgürlüklerini kullanabilecekleri kurumların ve kamusal alanların varlığını gerektirir. Kavala, bu nedenle, salt bir insanın özgürlüğünden yoksun bırakılmasıyla değil, bireylerin kamusal yaşama katılma ve toplumun kendi kültürel dünyasını kurma imkânlarıyla da ilgilidir.

Kavala’nın tutuklanmasının ardından yaşananları değerlendirirken bir ayrımı da korumak gerekir: Anadolu Kültür yekten kapanmadı; DEPO da kültür ve sanat alanındaki faaliyetlerini sürdürdü. Dolayısıyla sivil toplumun yaşadığı kesintiyi kültürel yaşamın bütünüyle sona ermesi olarak tanımlamak doğru değildir. Ancak bir kurumun varlığını sürdürmesi, kurumsal kapasitesinin değişmeden kaldığı ya da faaliyetlerini önceki koşullarda yürütebildiği anlamına da gelmez.

Anadolu Kültür’ün (2018’de) yönetim kurulu üyelerinin, çalışanlarının gözaltına alınması; sonraki yargı süreçleri, kurumun kapatılmasına yönelik girişimler ve çalışmaların daha güç koşullarda yürütülmesi, bu ayrımı anlamak bakımından önemlidir. Kurum çalışanlarının, Çiğdem Mater’in tutuklanmasının ardından onun sorumluluğundaki bazı işlerin durdurulmak zorunda kaldığını anlatmaları da kesintinin somut örneklerinden biridir.

Bir kurumunun varlığı, yalnızca mekânının açık olması değildir. Koordinatörler, sanatçılar, araştırmacılar, yerel ortaklar, gönüllüler, iş birlikleri, o kurumun toplumsal varlığını meydana getirir. Bu ilişkilerden bazıları ortadan kalktığında, sorumluluklar devredilemediğinde ya da yeni projeler geliştirmek riskli hâle geldiğinde kurumun kapısı açık kalsa bile toplumsal işlevi daralabilir.

Sivil toplumun kesintiye uğraması, her zaman bir binanın kapısına kilit vurulması biçiminde gerçekleşmez. Bazen kesinti, gerçekleştirilemeyen bir etkinlikte, yarım kalan bir araştırmada, sorumlusu tutuklandığı için........

© İlke TV