Avukatlık mesleği, yalnızca hukuki bilgiye değil; aynı zamanda güçlü bir karakter disiplinine, etik dirence ve duygusal dayanıklılığa ihtiyaç duyan bir meslektir. Yargıya güvenin zayıfladığı, yolsuzluk algısının yaygınlaştığı, müvekkil beklentilerinin gerçeklikten koptuğu ve adli pratiklerin çoğu zaman savunmanın kurucu işlevini görünmezleştirdiği ortamlarda avukat, ciddi bir mesleki sinizm riskiyle karşı karşıya kalır. Mesleki sinizm, avukatın yalnızca yorgun düşmesi değil; adalete, kuruma, mesleğe, müvekkile ve kendi emeğinin anlamına karşı geliştirdiği inanç kaybıdır. Bu makalede, sinizm karşısında stoacı avukatın tutumu ele alınmaktadır. Stoacı avukat, yargısal gerçekliğin sertliğini inkâr etmeyen; fakat bu gerçekliği mesleki teslimiyete, etik gevşemeye veya alaycı bir umursamazlığa dönüştürmeyen avukattır. Onun tavrı, saf idealizm ile yıkıcı sinizm arasında üçüncü bir yol olarak “gerçekçi idealizm”dir.

1. Giriş: Avukatın İçindeki İnanç Krizi

Her mesleğin bir yorgunluğu vardır; fakat avukatlığın yorgunluğu yalnızca bedenin ya da zihnin yorulması değildir. Avukat çoğu zaman başkasının krizini taşır, başkasının öfkesini soğurur, başkasının korkusunu tercüme eder, başkasının çaresizliğini hukuki dile dönüştürür. Buna mahkeme pratiğinin ağırlığı, dosya merkezli yargılama, tutanak sorunları, gerekçesiz kararlar, müvekkil baskısı, adli bürokrasi ve yargısal yolsuzluk algısı eklendiğinde avukatın içinde daha derin bir kırılma meydana gelir: “Benim yaptığım iş gerçekten bir şeyi değiştiriyor mu?” Bu soru, mesleki sinizmin eşiğidir.

Avukatın mesleki sinizmi, basit bir kötümserlik değildir. “Bugün yoruldum” demekle “bu mesleğin artık anlamı kalmadı” demek arasında derin bir fark vardır. Birincisi dinlenmeyle, meslektaş dayanışmasıyla, çalışma düzeninin yeniden kurulmasıyla kısmen onarılabilir. İkincisi ise daha tehlikelidir; çünkü orada avukatın yalnızca enerjisi değil, mesleki inancı da aşınmıştır. Sinizm, bu anlamda avukatın içindeki adalet fikrini zehirleyen bir mesleki iklimdir. Avukat, bir noktadan sonra hukukun ne söylediğinden çok, “işlerin nasıl yürüdüğüne” odaklanmaya başlar. Hukuki imkânların yerine ilişkiler, etik direncin yerine pratik uyum, savunma cesaretinin yerine alaycı geri çekilme geçer. İşte tam bu noktada stoacı avukat figürü önem kazanır.

Stoacı avukat, yargıdaki aksaklıkları görmeyen romantik bir idealist değildir. Aksine, gerçekliği bütün sertliğiyle görür. Fakat gördüğü bozulmayı kendi karakterinin bozulmasına gerekçe yapmaz. Onun temel tavrı şudur: Yargıdaki çürümeyi inkâr etmem; fakat bu çürümeyi kendi mesleki karakterimin çürümesine mazeret yapmam. Bu makalenin temel iddiası da burada kurulmaktadır: Sinizm karşısında stoacı avukatın tutumu, gerçekliği inkâr etmeyen fakat gerçekliğe teslim olmayan bir etik direnç tutumudur.

2. Sinizm Nedir: Güvensizlikten Alaycı Geri Çekilmeye

Sinizm kavramı tarihsel olarak Antik Yunan’a kadar uzansa da modern anlamıyla daha çok değerlere, kurumlara ve insan davranışlarına karşı gelişen güvensizlik, kuşkuculuk, kötümserlik ve olumsuzluk hâlini ifade eder. Sinizm; kuşkuculuk, şüphecilik, güvensizlik, inançsızlık, kötümserlik ve olumsuzluk gibi kavramlarla ilişkilendirilmekte; modern yorumunda ise kusur bulan, zor beğenen ve eleştiren bir tutumdur.

Bu kavramın örgütsel davranış literatüründeki karşılığı daha da açıklayıcıdır. Örgütsel sinizm, kişinin çalıştığı örgütün dürüstlükten yoksun olduğuna, samimiyet ve hakkaniyet gibi ilkelerin çıkarlar uğruna feda edildiğine ilişkin olumsuz inanç, duygu ve davranışlardan oluşan bir tutumdur. Literatürde örgütsel sinizmin bilişsel, duyuşsal ve davranışsal olmak üzere üç boyutlu olduğu belirtilmektedir: bilişsel boyut kurumun dürüstlükten uzak olduğuna inanmayı; duyuşsal boyut öfke, sıkıntı ve hayal kırıklığı gibi duygusal tepkileri; davranışsal boyut ise küçümseyici, alaycı ve aşağılayıcı davranışları ifade eder.

Bu üçlü ayrım avukatlık bakımından son derece elverişlidir. Çünkü avukatlıkta mesleki sinizm de benzer şekilde üç düzeyde ortaya çıkar. İlk düzey bilişsel sinizmdir. Avukat, yargı kurumlarının dürüst, tarafsız ve adil işlediğine ilişkin inancını kaybeder. “Karar zaten belli”, “dilekçe okunmayacak”, “itirazım tutanağa geçmeyecek”, “hukuk değil ilişki işler” cümleleri bu düzeyin göstergesidir. İkinci düzey duyuşsal sinizmdir. Avukat, öfke, hayal kırıklığı, bıkkınlık, tiksinti, utanç, çaresizlik ve içsel uzaklaşma yaşar. Fakat bu duygular çoğu zaman açıkça ifade edilmez; mesleki mizah, alay, küçümseme veya donukluk biçiminde dışa vurulur. Üçüncü düzey davranışsal sinizmdir. Avukat artık davranışını değiştirir. Daha az itiraz eder, daha az direnir, duruşmaya daha az inanır, müvekkile daha mekanik yaklaşır, dilekçeyi bir savunma metni değil bir prosedür evrakı gibi görür. Hatta kimi zaman “sisteme uymayı” mesleki akıl sanmaya başlar. Bu noktada mesleki sinizm, yalnızca bireysel bir ruh hâli olmaktan çıkar; savunmanın kamusal işlevini aşındıran bir mesleki bozulma biçimine dönüşür.

3. Avukatlıkta Mesleki Sinizmin Kaynakları

Avukatlıkta sinizm kendiliğinden doğmaz. Genellikle tekrar eden hayal kırıklıkları, kurumsal adaletsizlik algısı, yolsuzluk söylentileri, müvekkil baskısı, meslek içi rekabet ve yargısal güç mesafesinin birleşik etkisiyle gelişir.

Örgütsel sinizm literatüründe psikolojik sözleşme ihlali önemli bir neden olarak gösterilmektedir. Psikolojik sözleşme, örgüt ve çalışan arasında yazılı olmayan beklentileri ifade eder; bu beklentilerin boşa çıkması güvensizlik, kuşkuculuk ve şüphecilik üretir, bunlar da sinik duygular altında birleşir. Avukatlıkta da benzer bir psikolojik sözleşme vardır: Avukat, hukuk düzeninden en azından usulî ciddiyet, gerekçeli karar, dinlenilme, tutanağa geçirme, delillerin tartışılması ve savunmaya saygı bekler. Bu beklentiler sistematik olarak boşa çıktığında avukatın mesleki inancı sarsılır.

Burada özellikle adalet algısı belirleyicidir. Acaray’ın çalışmasında örgütsel adalet ile örgütsel sinizm arasında zıt yönlü ilişki bulunduğu; dağıtımsal, prosedürel ve etkileşimsel adalet boyutları ile sinizm boyutları arasında negatif ilişkiler olduğu belirtilmiştir. Aynı çalışmada güç mesafesi ile bilişsel, duyuşsal ve davranışsal sinizm arasında pozitif ilişki olduğu da ortaya konulmuştur. Bu bulgu yargı alanına çevrildiğinde çarpıcı bir sonuç doğar: Yargılamada adalet algısı düştükçe ve güç mesafesi arttıkça avukatın sinikleşme riski yükselir. Mahkeme salonundaki hiyerarşik mesafe, avukatın sözünün kesilmesi, taleplerin gerekçesiz reddedilmesi, tutanağın seçici tutulması, savunmanın şeklen dinlenmesi, hâkim-savcı yakınlığı algısı ve avukatın usulî itirazlarının “sorun çıkarma” olarak kodlanması bu riski artırır.

Yargısal yolsuzluk algısı ise sinizmin en ağır kaynaklarından biridir. Çünkü yolsuzluk algısı yalnızca belirli bir dosyada adaletsizlik beklentisi yaratmaz; bütün hukuk sistemine yönelik bir güven krizine dönüşür. Avukat, hukuki çabanın karşısına nüfuz, ilişki, para, tanışıklık veya kapalı devre temasların geçtiğini düşünmeye başladığında savunma emeğinin anlamı kırılır. Bu kırılmanın en tehlikeli cümlesi şudur: “Hukukla değil, ilişkilerle sonuç alınıyor.” Bu cümle, yalnızca bir gözlem değildir; zamanla bir davranış kılavuzuna dönüşebilir. Avukat bu cümleye teslim olduğunda artık hukuki mücadeleyi değil, sistemin kirli pratiklerine uyum sağlamayı “gerçekçilik” zannetmeye başlar. Oysa bu gerçekçilik değil, sinik teslimiyettir.

4. Sinizm ve Yolsuzluk: Karşılıklı Beslenen Döngü

Yolsuzluk ile sinizm arasındaki ilişki tek yönlü değildir. Yolsuzluk algısı sinizmi besler; sinizm de yolsuzluğun yaygınlaşmasına uygun psikolojik zemini hazırlar. Yolsuzluk arttığında veya yolsuzluk algısı güçlendiğinde kurumlara güven azalır. Güven azaldığında insanlar kurallara değil, ilişkilere; hukuki yollara değil, gayriresmî kanallara; etik mücadeleye değil, pratik sonuca yönelmeye başlar. Sinizm tam da bu noktada devreye girer. “Herkes böyle........

© Hukuki Haber