menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

TANDIRBAŞINDA YAŞAYAN KÜLTÜR 1

79 0
15.09.2026

Palu’da Tandır, Ekmek, Emek ve İmece Geleneği

Gazetemizin 16 Ağustos 2024 tarihli nüshasında, “TANDIRBAŞI: GELENEKLERİN ISINDIĞI MEKÂN” başlıklı bir yazımız yayımlanmıştı. Yazımızın sonunda ise, “Tandır ve tandır ekmeği ile ilgili yazılarımız daha sonra inşallah…” diyerek bu konuyu ileride yeniden ele alacağımızı ifade etmiştik.

Aradan iki yıl geçti. O yazımızın devamı niteliğindeki bu yazı dizisini kaleme almak da bugüne kısmetmiş.

Önceki yazımızda olduğu gibi, bu yazımızda da Palu kültüründe tandırın, tandır ekmeğinin ve tandır başında yaşatılan geleneklerin izini sürmeye; ekmek, emek, imece ve komşuluk ilişkileriyle şekillenen bu kadim kültürü anlatmaya gayret edeceğiz.

Tandırın başında yalnızca ekmek pişmez; hatıralar, sohbetler, yardımlaşmalar ve nice kadim gelenekler de nesilden nesile aktarılır.

İşte yazı dizimizin ilk bölümü…

Tandur kelimesi, Arapça tannūr, yani özellikle kilden yapılan kuyu biçimindeki fırın anlamındaki kelimeden gelir. Arapçadaki bu kelimenin Aramice ve Süryanicede aynı anlamdaki tanūrā sözcüğüyle bağlantısı vardır. Çok eski dönemlerden itibaren Batı Asya dillerine yayılan bu kelime, İbranice tennūr, Avesta dilinde tanūra, Farsçada tanūr/tandūr biçimlerinde de kullanılmıştır. Türkçede ise yere çukur kazılarak kilden yapılan, bazı yörelerde toprağa yarı gömülü veya bütünüyle gömülü fırın anlamında yaşamıştır.

Tandır, Anadolu’nun kadim topraklarında binlerce yıldır sürdürülen en eski pişirme geleneklerinden biridir. İnsan, ateşi kullanmayı öğrendikten sonra yiyeceklerini daha kolay, daha güvenli ve daha uzun süre saklanabilir biçimde pişirmenin yollarını aramış; basit ateş çukurlarından zamanla toprak ve kil kullanılarak yapılan tandırlara ulaşmıştır. Anadolu’nun özellikle kırsal kesimlerinde bu gelenek yüzyıllar boyunca korunmuş, her bölge kendi iklimine, toprağına, mutfak alışkanlıklarına ve hayat tarzına göre tandıra ayrı bir biçim kazandırmıştır.

Palu’da ise tandır, yalnızca ekmek ve yemek pişirilen bir araç olmaktan çok daha fazlasıdır. Tandırın bulunduğu yer olan tandurbaşî, ev hayatının merkezlerinden biri olmuş; burada ekmek pişirilmiş, yemek hazırlanmış, kışlıklar yapılmış, aile fertleri bir araya gelmiş ve komşuluk ilişkileri canlı tutulmuştur. Bu sebeple tandır geleneği, Palu’nun yalnızca mutfak kültürünün değil, sosyal ve kültürel hayatının da önemli bir parçasıdır.

Palu evlerinde günlük hayatın önemli bir bölümünün geçtiği tandırbaşı, tabanında tandırın gömülü bulunduğu, genellikle üstü ve üç yanı kapalı, yüksek sekili bir mekândır. Çoğunlukla evin dışında veya avlunun bir köşesinde bulunur. İçinde tandırın yanı sıra küçük bir ocak, oturmak için........

© Günışığı Gazetesi