Tek başına sahneye çıkılır, tiyatro tek başına yapılmaz
Tek başına sahneye çıkılır, tiyatro tek başına yapılmazT
Tek başına sahneye çıkılır, tiyatro tek başına yapılmaz.
Bu satırların devamlı okuyucusu bilir… Bu kalem erbabının bir meselesi var. İzlediği oyun hakkında yazacak iyi bir şeyi yoksa, yazıya dökmez!
Perdeye saygısı, sahneye tutkusu, bir metni eline alıp zihnine nakşederek sahneye çıkmanın ne kadar uzun ve meşakkatli bir yol olduğunu bilmesi… İşte bütün bunlardan yola çıkıp yazacak iyi bir şeyi yoksa yazmaz!
Doğrusu bu olmayabilir. Ama böyle yapmak vicdanımın daha rahat etmesini sağlıyor.
Yine benim sevgili devamlı okurum bu peşrevin ardından kâr geleceğini anlamıştır. Ticari olanı değil, öteki…
Bu hafta yeni sezonun, yeni bir oyununa gittim.
Eski bir oyuncu… Televizyon dizilerinde yıllarca keyifle izledik. Sahneye tekrar çıkmasına sevinerek koştum. Salonda bütün koltuklar neredeyse dolu… Bende bir sevinç bir keyif…
O da nesi! Sahnede tuhaf bir dekor. Önünde oynayacak yer yok. İçinde oynamaz herhalde… Bakalım, farklı bir yorum belki…
Sonuç? Temel prensip devreye girdi. İyi değilse yazma.
Tamam, oyunu ve saygı duyduğum o oyuncuyu ve arkasındaki koca bir ekibi yazmayayım da…
Tek kişilik oyunlarla ilgili bir şey yazmak zorunlu…
Zaten ekonomik sıkıntılar filan derken bu sene tek kişilik oyunlar patlayacak, hiç olmazsa hem izleyiciye rehber hem de tek kişilik bir oyunla sahneye çıkacak olanlara bir hatırlama olsun.
Eski bir hocam “Doğru, göbek çukuru gibi herkesde var, ama uygulamanın şehveti ve sahnenin esrarı bazen doğrunun önüne geçer” derdi.
Tek kişilik oyunların büyüsü, tuzakları ve sahnede kaybolan dramatik yapı…
Sahne karanlık. Bir ışık yanıyor. Ortada bir oyuncu var. Belki bir sandalye, bir masa, birkaç eşya… Karşısında yüzlerce insan.
Oyuncu konuşmaya başlıyor.
Bir süre sonra seyircilerden bazıları gülüyor, bazıları hüzünleniyor. Oyuncu kimi zaman sesini yükseltiyor, kimi zaman fısıldıyor. Bazen ağlıyor, bazen öfkeleniyor. Bir buçuk saat sonra alkışlar arasında sahneden ayrılıyor.
Peki, az önce gerçekten bir tiyatro oyunu mu izledik? Yoksa iyi anlatılmış bir hikâyeyi, etkileyici bir edebiyat dinletisini veya başarılı bir oyunculuk gösterisini mi?
Bu sorunun yanıtı, oyunun kaç kişilik olduğundan çok daha önemli.
Çünkü tek kişilik gösteri, yalnızca oyuncu sayısının bire indiği tiyatro türü değil.
O, sahnedeki insanla seyirci arasındaki ilişkinin, dramatik anlatımın bütün yükünün tek bir bedene bırakıldığı, bu nedenle hem olağanüstü imkanlar hem de ciddi tehlikeler barındıran bir sanat biçimi.
Çeşitli tehlikeleri taşır içinde. Sözgelimi oyuncunun başarısı, oyunun başarısızlığını gizleyebilir. Metnin başarısı, oyuncunun yetersiz kaldığı yerleri örtebilir…
Bir kişi nasıl bin kişiye dönüşür?
Tek kişilik tiyatronun köklerini yalnızca modern Batı tiyatrosunda aramak haksızlık ve eksik olur.
Antik dünyanın destan anlatıcıları, gezgin hikâyeciler, halk ozanları, farklı kültürlerin sözlü anlatı gelenekleri ve bizim meddahlarımız, bir insanın tek başına nasıl bütün dünyayı sahneye taşıyabileceğinin tarihsel örnekleri olarak önümüzde duruyor.
Meddah, bir sandalyeye oturur, elinde baston, omuzunda bir mendil… Baston bazen silah, bazen kapı bazen de başka bir nesneye dönüşür… Mendil ise karakterlere can verir, kimliğini, sesini, görüntüsünü değiştirirdi.
Fakat meddahın asıl marifeti başkaydı. Bu küçük nesnelerin yardımıyla izleyenlerin zihninde görünmeyen bir evren kurardı.
Bir konak, bir mahalle, bazen bir köy meddahın sesiyle ve bedeniyle, iki küçük objenin yardımıyla ortaya çıkardı.
UNESCO’nun 2008’de İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi’ne aldığı meddahlık, oyuncu ile seyirci arasındaki canlı ilişkiye, taklide, doğaçlamaya ve toplumsal eleştiriye dayanan bir gelenek olarak, tarihte tescil edilmiş yerini aldı.
Ancak önemli bir ayrımı unutmamak gerek. Meddahlık ile modern tek kişilik dramatik oyun aynı şey değil.
Birinin diğerinin anlaşılmasına yardım eden güçlü akrabalığını da göz ardı etmeden anlatalım.
Batı tiyatrosunda modern monodramın önemli dönemeçlerinden birinin, Jean-Jacques Rousseau’nun 1760’larda yazdığı ve 1770’te sahnelenen Pygmalion adlı oyun olduğu anlatılır.
Yine öğretilir ki 20’nci yüzyılın başlarında Ruth Draper, yarattığı farklı karakterlerle sahneyi o güne kadar görülmedik bir biçimde doldurmuştur.
Özellikle The Italian Lesson gibi çalışmalarında görünmeyen insanlarla kurduğu ilişkiler, oyunculuğun yalnızca konuşmaktan ibaret olmadığını gösteren önemli bir örnek olarak kabul edilir.
Bu, tek kişilik tiyatronun en önemli sırlarından biridir; sahnede bulunmayan insanı seyircinin zihninde yaşatabilmek…
Ülkemizde modern anlamda, yazılı bir metni tek oyuncunun dramatik olarak sahnelemesinin başlangıcı, kaynaklarda 1965’de Ankara Sanat........
