Είναι ο κόσμος του 21ου αιώνα πιο ταραγμένος απ’ αυτόν του 20ού; Είναι άραγε πιο ταραγμένος κι από εποχές που χάθηκαν στην ομίχλη του χρόνου; Η απάντηση εξαρτάται από το πώς μετράμε την ταραχή του: αν τον συγκρίνουμε με τον 20ό αιώνα των δύο παγκοσμίων πολέμων, των κρίσιμων στιγμών του Ψυχρού Πολέμου και των πολυαίμακτων συγκρούσεων διά πληρεξουσίου, η ανθρωπότητα φαίνεται να έχει επιτύχει κάποιον βαθμό αταραξίας. Αν θυμηθούμε τα δικτατορικά καθεστώτα, τους λιμούς και τις επιδημίες σε όλη την ιστορία της νεωτερικότητας, ίσως καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι η ανησυχία που μας κατακλύζει τα τελευταία χρόνια είναι αδικαιολόγητη.

Αλλά δεν είναι. Μολονότι το αίσθημα της αβεβαιότητας είναι συνυφασμένο με την ανθρώπινη ζωή, την ατομική και συλλογική —ακόμα και κατά τη διάρκεια των δεκαετιών της ειρήνης και της ανάπτυξης, αντιμετωπίζαμε φρικαλεότητες, απειλές πυρηνικού ολέθρου, ηθικό πανικό, πολιτιστικούς πολέμους— ο 21ος αιώνας μοιάζει με πολυώνυμο πέμπτου βαθμού· όχι απλώς δυσεπίλυτο· απελπιστικά μη επιλύσιμο. Ο κόσμος δεν έγινε «χειρότερος»· έγινε όμως πιο περίπλοκος. Αν και οι «πολλαπλές νεωτερικότητες» είναι ένας μύθος ανάμεσα σε πολλούς, η μετατόπιση της γεωπολιτικής ισχύος από τον Ατλαντικό προς τον Ειρηνικό και τον Παγκόσμιο Νότο είναι πραγματικότητα — προς το παρόν τουλάχιστον. Διότι, αργά ή γρήγορα, οι καινούργιες οικονομίες που έχουν ευνοηθεί από την έξαψη της παγκοσμιοποίησης θα αναγκαστούν να μεταμορφωθούν από ανελεύθερες δημοκρατίες, ανοκρατίες και μονοκομματικά κράτη σε κοινωνίες οικουμενικών αξιών, άρα η γεωγραφία ίσως παίζει μικρότερο ρόλο.

Ο 21ος αιώνας και η νέα παγκόσμια αβεβαιότητα

Η αμφισβήτηση της νεωτερικότητας δυτικού τύπου και η απόρριψη της «παγκοσμιοποίησης των δυτικών αξιών» συνδυάζεται με τη μίμηση της Δύσης: άπαντες οι παίκτες που αρνούνται τον ρόλο του παθητικού θεατή και διεκδικούν ισότιμο ρόλο στη διαμόρφωση των παγκόσμιων κανόνων, είτε βρίσκονται στην Ασία είτε στη Νότια Αμερική, ακολουθούν διαδρομές παρόμοιες μ’ εκείνες των δυτικών χωρών, διαπράττοντας παρόμοια σφάλματα. Έτσι, η ευημερία επεκτείνεται και αυξάνεται μαζί με ιλιγγιώδεις ανισότητες: οι φτωχοί γίνονται λιγότερο φτωχοί και οι πλούσιοι πλουσιότεροι· μερικοί πλούσιοι, το 1% του παγκόσμιου πληθυσμού, αποκτούν άσεμνα πλούτη· τα άσεμνα πλούτη εκτοξεύουν τυχάρπαστα άτομα στην κορυφή της παγκόσμιας εξουσίας. Αποτέλεσμα: ολιγαρχία, πλουτοκρατία, κακιστοκρατία· ο καπιταλισμός που παίρνει την οδό της απωλείας. Πράγμα που ίσως υπογραμμίζει ότι ούτε η τακτική της Multi-alignment ούτε η διεύρυνση των BRICS μπορούν να αποδώσουν καρπούς χωρίς την ανάπτυξη της δημοκρατίας στις χώρες του Παγκόσμιου Νότου ή σ’ εκείνες που κάποτε, κατά την ορολογία του Alfred Sauvy, χαρακτηρίζαμε Τρίτο Κόσμο. Οι παγκόσμιοι κανόνες τους οποίους επιδιώκουν να διαμορφώσουν αυτοί οι παίκτες της Ανατολής ή των παρυφών της Δύσης θα εφαρμοστούν και θα εξασφαλίσουν ειρήνη, συνεργασία και ευημερία μόνον αν προκύψουν από δημοκρατικές ηγεσίες με checks and balances.

Γεωπολιτικές ανατροπές, πόλεμοι και η εποχή της πολυκρίσης

Μερικές πρόσφατες εξελίξεις ταράζουν την υποτιθέμενη μακαριότητα ακόμα κι εκείνων που είχαν την τύχη να γεννηθούν στις περιοχές με δημοκρατικές ηγεσίες και υψηλούς δείκτες ανθρώπινης ανάπτυξης. Συνήθως, οι πρώτες εξελίξεις που επισημαίνουμε όταν μιλάμε για τη διαμόρφωση του σύγχρονου κόσμου σχετίζονται με........

© Athens Voice