Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Fen Güzel Sanatlar ve Tasarım Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İnsan ve Toplum Bilimleri İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tıp Veteriner Ziraat

Güzel Sanatlar ve Tasarım

İktisadi ve İdari Bilimler

İnsan ve Toplum Bilimleri

Fikri görünür kılan kalem; kalemi anlamlı kılan istikrardır.

Tıbbi Laboratuvarlarda Ekip Odaklı İletişim

Tıbbi laboratuvarlarda güvenili ve güvenilir hizmet sunumu, analitik yöntemlerin doğruluğu veya cihazların teknik yeterliliği yanında, personelin ekip ruhu taşımasıyla çok sıkı biçimde iliklendirilmektedir. Ekip üyeleri arasında bilginin zamanında, açık, doğru ve izlenebilir biçimde paylaşılmasına da bağlıdır. Numunenin alınması ve kabulünden, kimliklendirme, nakil/taşıma, analiz, kalite kontrolü, sonuç doğrulama, kritik sonuç bildirimi ve uygunsuzlukların yönetimi; farklı görev, uzmanlık ve yetki düzeylerine sahip her kadamedeki çalışanların eşgüdümünü zorunlu kılar. Bu yazıda tıbbi laboratuvarlarda ekip odaklı iletişim; psikolojik güvenlik, SBAR (Situation, Background, Assessment, Recommedation/Read back), kapalı döngü iletişim, yapılandırılmış devir-teslim, saygılı geri bildirim, çatışma yönetimi ve güvenlik kaygılarının eskalasyonu çerçevesinde incelenmektedir. Ayrıca sadece kamu kuruluşları için değil özellikle tüzel kişiliğe sahip kurum ve kuruluşlarda yönetimin (CEO), teknik sorumlulular ve mesul müdürün yeki alanındaki idari veya teknik süreçlere danışmadan ve paralel talimat kanalları oluşturarak müdahale ettiği durumlar, kişisel bir çatışma olarak değil; rol belirsizliği, yetki–sorumluluk uyumsuzluğu, karar izlenebilirliği ve hasta güvenliği açısından ele alınmaktadır. Yazı; Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ)’nün risk temelli laboratuvar biyogüvenliği yaklaşımı, ISO 15189 kalite ve yetkinlik çerçevesi, AHRQ TeamSTEPPS iletişim araçları, psikolojik güvenlik literatürü ve Türkiye’deki tıbbi laboratuvar mevzuatına dayalı olarak gözden geçirilerek hazırlanmıştır. Temel sav, iletişim becerilerinin kalıcı sonuç verebilmesi için bireysel eğitimle sınırlı kalmaması; açık görev tanımları, tekilleştirilmiş teknik karar kanalı, geri bildirim kültürü ve görünür yönetici desteğiyle kurumsallaştırılması gerektiğidir.

NOT.1: ISO 15189, tıbbi laboratuvarlarda kalite ve yetkinliğe ilişkin gereklilikleri tanımlayan uluslararası standarttır (International Organization for Standardization [ISO], 2022). Bu belgeye sahip olmak yeterli değildir. Standardın genel yaklaşımı bakımından görevlerin, yetkilerin, yetkinliklerin, kayıtların ve süreç sorumluluklarının açık biçimde yönetilmesi önem taşır.Yaşayan bir kalite sistemi kurum kültürüne dönüşmelidir. Bu çerçevede ekip iletişimi, yalnızca kişiler arası uyum değil; teknik kararların doğrulanması, sonuçların izlenebilirliği ve kalite risklerinin yönetilmesiyle ilgili profesyonel bir sorumluluktur.

NOT.2:Bu yazı tüm kurum ve kuruluşlar için şablon olarak uygun olmayabilir ve hukuki görüş niteliği taşımaz. Ancak yaşadığım deneyimler ışığında yetki ve iletişim düzeninin hasta güvenliği, kalite ve hesap verebilirlik bakımından nasıl kurulabileceğine ilişkin akademik bir değerlendirme, bilgi ve görüş bildirmek amacıyla kaleme alınmıştır.

GirişTıbbi laboratuvarlar, tanı ve tedavi kararlarını etkileyen bilgilerin ve sonuçların üretildiği yüksek güvenlik ve güvenilirlik gerektiren çalışma ortamlarıdır. Laboratuvar hizmeti preanalitik, analitik ve post analitik olmak üzere 3 aşamalı ve her aşamasında farklı kişilerin rol aldığı işlemler sürecidir.Numunenin alınmasında doğru kimliklendirilmemesi, uygunsuz taşınması, kalite kontrol sapmasının zamanında bildirilmemesi, cihaz arızasının göz ardı edilmesi veya kritik sorunun doğru kişiye iletilmemesi, sonraki aşamalarda telafisi güç sonuçlar doğurabilir. Dünya Sağlık Örgütü (World Health Organization [WHO], 2020), laboratuvar biyogüvenliğini her faaliyetin gerçek riskine dayalı değerlendirme ve kontrol yaklaşımıyla ele almaktadır. Bu yaklaşımda riskler, kontrol önlemleri ve kalan belirsizlikler ilgili çalışanlar tarafından anlaşılmadığında, yazılı bir prosedürün tek başına güvenlik sağlaması beklenemez. Dolayısıyla iletişim, biyogüvenlik ve kalite sistemlerinin çevresinde yer alan yardımcı bir faaliyet değil, bu sistemlerin işleyebilmesi için gerekli temel bir süreçtir.

2.Ekip odaklı iletişimEkip odaklı iletişim, her çalışanın yalnızca kendi görevini tamamlamasına değil, ortak amaca ve süreç bütünlüğüne katkıda bulunmasına dayanır. Tıbbi laboratuvar bakımından ortak amaç; güvenilir, zamanında, izlenebilir ve klinik açıdan kullanılabilir laboratuvar hizmeti sunmaktır. Bu amaç, farklı uzmanlıkların birbirinin yerine geçmesini değil, birbirini tamamlamasını gerektirir. Etkili iletişim dört temel koşula dayanır.

a) Doğru bilgi: Bilgi doğru içeriğe sahip olmalıdır (eksik veya yanlış veri hatalı karar doğurabilir).

b) Doğru kişi: Bilgi doğru kişiye ulaşmalıdır (her çalışan her konuda karar verme yetkisine sahip değildir).

c) Doğru zaman: Doğru bilgi, doğru kişiye doğru zamanda iletilmelidir (gecikmiş bildirim, teknik olarak doğru olsa bile güvenlik bakımından yetersiz kalabilir).

d) Teyit : Mesajın alındığı ve anlaşıldığı teyit edilmelidir (çünkü mesajın gönderilmiş olması, iletişimin tamamlandığı anlamına gelmez) .

Tıbbi laboratuvarlarda iletişim üç düzeyde ele alınabilir.

a) Operasyonel düzey: numune akışı, vardiya devri, cihaz durumu, stok ve iş yükü bilgilerinin paylaşılması

b) Teknik (klinik) düzey: kalite kontrol sonuçları, kritik değerler, numune reddi, yöntem değişiklikleri ve sonuç doğrulama gibi konular ele alınır.

c) Yönetsel düzey: bütçe, kaynak tahsisi, personel planlaması, görev dağılımı, yatırım kararları ve kalite hedefleri görüşülür. Bu düzeyler birbiriyle ilişkili olmakla birlikte, her birinin karar ve onay yetkisi aynı değildir.

2.1.Psikolojik Güvenlik: Psikolojik güvenlik, çalışanların/peronelin (ekip üyelerinin) soru sorma, belirsizliği ifade etme, hata (olumsuz olay) bildirme ve güvenlik gerekçesiyle daha kıdemli bir kişinin kararını sorgulama davranışlarının aşağılanma, işten atılma, dışlanma veya misilleme korkusuyla bastırılmadığı ortak çalışma iklimidir. Edmondson’ın (1999) çalışması, ekip düzeyindeki psikolojik güvenliğin öğrenme davranışıyla ilişkili olduğunu ve öğrenme davranışının ekip performansına katkı sağlayan bir mekanizma olduğunu göstermiştir.

Sağlık hizmetlerinde psikolojik güvenlik ve “çekinmeden konuşma” davranışlarına yönelik müdahaleleri inceleyen sistematik derleme, eğitim, simülasyon, kolaylaştırıcılık ve ekip geliştirme çalışmalarının bazı olumlu sonuçlar verdiğini; ancak tek başına eğitim uygulamalarının yerleşik sessizlik davranışlarını değiştirmede tutarlı biçimde yeterli olmadığını bildirmiştir (O’Donovan & McAuliffe, 2020). Bu bulgu tıbbi laboratuvarlar için önemlidir. Çalışanlara iletişim tekniği öğretildikten sonra güvenlik kaygıları küçümseniyor, bildirimler sonuçlandırılmıyor veya üst düzey yöneticiler eleştiriye cezalandırıcı tepki veriyorsa, eğitim beklenen davranış değişikliğini oluşturmama riski taşımaktadır.

Tıbbi laboratuvarda dile getirilen kaygı, otoriteye karşı çıkış olarak değil, kalite ve güvenlik sisteminin erken uyarısı olarak değerlendirilmelidir.

3. Tıbbi laboratuvarlarda temel iletişim teknikleri3.1. SBAR ile kritik bilgiyi yapılandırmaSBAR, Situation (Durum), Background (Arka plan), Assessment (Değerlendirme) ve Recommendation/Request (Öneri/Talep) bileşenlerinden oluşan yapılandırılmış iletişim aracıdır. AHRQ TeamSTEPPS programına göre SBAR, ekip üyelerinin bir hastanın, ekip üyesinin veya ele alınması gereken başka bir sorunun durumunu kısa ve anlaşılır biçimde paylaşmasına yardımcı olur (Agency for Healthcare Research and Quality [AHRQ], n.d.). Tıbbi laboratuvar uyarlamasında SBAR şu biçimde kullanılabilir: “Durum: Acil servise ait 45821 numaralı numunede kritik potasyum sonucu görüldü. Arka plan: Numune saat 10.14’te kabul edildi ve hemoliz indeksi yüksek. Değerlendirme: Sonucun analitik ve preanalitik açıdan doğrulanmadan raporlanması riskli görünüyor. Öneri/talep: Sonuç onayını geçici olarak durdurup klinik birimden yeni numune istenmesini öneriyorum.”

3.2. Kapalı döngü iletişimKapalı döngü iletişimde mesajı alan kişi talimatı veya bilgiyi kendi ifadeleriyle tekrar eder; mesajı veren kişi de tekrarın doğru olduğunu onaylar. Bu teknik, cihazın kullanımının durdurulması, kritik sonuç bildirimi, numune karantinası, biyogüvenlik olayı, raporun geri çekilmesi ve kalite kontrol dışı sonuç gibi yüksek riskli durumlarda kullanılmalıdır. “Anladım” ifadesi yerine “45821 numaralı numunenin sonucu onaylanmayacak, yeni numune istenecek ve uygunsuzluk kaydı açılacak; doğru mu?” biçiminde somut teyit alınmalıdır. Böylece talimatın içeriği, sorumlusu ve tamamlanması gereken eylem görünür hale gelir. Kapalı döngü iletişim,........

© Akademik Akıl