Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Fen Güzel Sanatlar ve Tasarım Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İnsan ve Toplum Bilimleri İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tıp Veteriner Ziraat

Güzel Sanatlar ve Tasarım

İktisadi ve İdari Bilimler

İnsan ve Toplum Bilimleri

"HAYATI: doğal bir OKUyuşla; PAYLAŞmak"

Mukaddime Aynasından Hakiki Liderin Özellikleri

İbn Haldun’un Mukaddime’si, devlet teorisi alanında devletlerin nasıl kurulduğunu, nasıl zirveye çıktığını ve nasıl çöktüğünü sosyolojik bir bakışla analiz eden ender eserlerinden biridir. Ancak gözden kaçan bir yön İbn Haldun’un, Mukaddime’de devletin neden yükseldiğini ve neden çürüdüğünü sadece ordusunda, hazinesinde ya da kurumlarında değil; aynı zamanda  önce yöneticinin karakterinde de aramasıdır. Mukaddime’nin İkinci Bölümünün “Erdemlilikte yarış iktidara götürür, erdemsizlikse devleti çökertir” başlıklı yirmi birinci faslı bu bakışın en güzel kanıtıdır. Bu fasıl bugün hâlâ adeta bir liderlik el kitabı gibi okunabilir.

İbn Haldun, bu satırlarda hem bir tarihçi, hem bir siyaset bilimci, hem bir hukukçu, hem de bir ahlâkçı gibi konuşur. Yöneticileri olduğu gibi anlatır; ama yine de onları daha iyi olmaya çağırır. Onun yaklaşımının asıl yenilikçiliği şuradadır: İyi öğüdün tek başına yeterli olduğuna inanmaz. Erdem güzel bir niyet meselesi değildir ona göre; iktidarı ayakta tutan ya da onu yıkan somut bir güçtür.

Erdem ile Liderlik Arasındaki Görünmez Bağ

İbn Haldun şöyle der: Tarih boyunca birden fazla bölgeyi ya da ülkeyi yönetebilmiş güçlü asabiyet sahiplerine bakın; hepsinin belirli erdemlerle öne çıktığını, bu konularda âdeta birbirleriyle yarıştığını görürsünüz. Onun saydığı başarılı liderin vasıfları yalnızca kişisel meziyetler değildir; bir toplumun siyasî olgunluk düzeyini gösteren niteliklerdir: Cömertlik, kusurları bağışlama, zayıfın yanında durma, misafirperverlik, yetimlere ve çaresizlere yardım, muhtaca destek, zorluğa tahammül, verilen sözü tutma, şeref için gerekirse kendi malını feda etme, ilim ve âlimlere hürmet, dindar ve dürüst insanlara güven, yaşlılara ve hocalara saygı, hakkı söyleyenle birlik olup hakikate boyun eğme, kendi aleyhine olsa bile zayıf için adalet, fakire karşı alçakgönüllülük, yardım isteyenin sözüne kulak verme, dinin ve ibadetin kurallarına dikkat etme, her türlü hile ve aldatmadan uzak durma. Bu liste şaşırtıcıdır: Bir etik tavsiyeler belgesinden ziyade bir devlet teorisinin parçası gibidir.

İbn Haldun’un bu noktada söylediği şudur: Bu erdemler sayesinde lider yönetme hakkı ve liyakati kazanmıştır. Yani erdem, liderliğin yanına eklenmiş bir süs değildir; aksine liderliğin olmazsa olmaz parçasıdır. Onun kendi keskin benzetmesiyle, bu özelliklerden yoksun bir lider, “organlarını kaybetmiş bir sakat ya da çıplak gezen bir adam gibidir.” Erdemsiz iktidar yalnızca ahlâkî bir kusur değil; bedenen sakat bir insan benzer şekilde, sakat bir iktidardır.

İbn Haldun’a göre bunun derin bir sebebi vardır: İnsan tabiatı kötülükten çok iyiliğe yatkındır. İnsandaki kötülük hayvanî tarafından gelir; oysa insan, insan olduğu ölçüde iyiliğe ve erdeme meyleder. Siyasî iktidar da lidere “insan olduğu için” verilmiştir; çünkü iktidar onu hayvanlardan ayıran şeylerden biridir. Demek ki iyilik ve erdemli niteliklerle siyasî otorite arasında doğal bir uyum vardır. Hakikî lider bu uyumu bozmaz; tam tersine onu hayata geçirir.

Erdemin Tükendiği Yerde İktidar ve Devletin Çöküşü Başlar

Mukaddime’nin gücü, erdem ve siyasi etiğin  yalnızca yükselişin değil, çöküşün de açıklayıcısı olduğunu göstermesidir. İbn Haldun’un sözleriyle: Allah bir milleti egemenlikten mahrum etmek istediğinde, yöneticilerinin her türlü kötülüğü işlemesine müsaade eder; böylece onlar bütün siyasî erdemlerini kaybederler. Bu kayıp bir günde olmaz; iktidar elden çıkıncaya kadar yavaş yavaş ilerler. Onun anlatımında çöküş ani bir hadise değil, sessiz bir çürüme sürecidir. Bir yöneticinin sözünü tutmaması, bir mahkemenin zayıfa kapanması, bir hazinenin ihtiyaç sahibine değil yakınlarına açılması, âlimlere saygı gösterilmemesi… Bunların her biri tek başına küçük gibi görünür, ama üst üste geldiklerinde devleti taşıyan zemini içten içe oyar.

Bu yüzden Mukaddime’yi sadece bir niyet ya da iyi temenniler kitabı olarak okumak yanlış olur. İbn Haldun bir vaiz değildir; sorumluluk sahibi bir yöneticinin gözüyle yazar. Ona göre sözünde durmamak, zayıfın hakkını çiğnemek, ehliyet ve liyakati göz önüne almamak  iktidara ve devlete veren sebeplerdir.

Liyakat ve Liderin Halkla İletişimi

İbn Haldun, hakikî liderin en ayırt edici özelliklerinden birini, onun toplumun farklı kesimleriyle kurduğu dengeli ilişkide görür. Ona göre asabiyet sahibi kabilelerin yönetimi devredeceği liderden beklediği vasıflar arasında âlimlere, samimi dindarlara, Hz. Peygamber’in soyundan gelen şeriflere, asil şahsiyetlere, tanınmış kişilere, tüccarlara, garip ve yabancılara saygı göstermek; herkese bulunduğu konuma göre davranmak da vardır. Bu cümle, bugünkü dille bir liyakat ve adalet bildirisidir. İnsanlara durumlarına göre muamele etmek, hakkaniyetin yani adaletin gereğidir. Klasik metnin bu vurgusu, çağdaş hukukun “eşit muamele” ilkesinden daha derin bir kavramı yani hakkaniyeti anlatır.

İbn Haldun bu noktada incelikli bir gözlem yapar: âlimlere onların bilgisine duyduğu ihtiyaç sebebiyle, tüccarlara herkesin yararına çalıştıkları için, yabancılara ve gariplere ise iyi ahlâkın gereği olarak saygı gösterir. Bunlar........

© Akademik Akıl