15 Temmuz sadece başarısız bir darbe girişimi değil; aynı zamanda kör itaate dayalı yapıların insanı nereye sürükleyebileceğini de gösteren acı örneklerden biri olmuştur. Onuncu yılında 15 Temmuz'u anarken hatırlamamız gereken en önemli gerçeklerden biri de budur: Bir daha hiçbir yapının, hiçbir ideolojinin ve hiçbir örgütün insanın aklını, vicdanını ve muhakemesini teslim almasına izin vermemek.

Dr. Emre Turku/ Akademisyen, Yazar

Marina Abramović'in 1974 yılında gerçekleştirdiği "Rhythm0" performansı, sanat tarihinin en rahatsız edici deneylerinden biri olarak kabul edilir. Abramović, bir sanat galerisinde altı saat boyunca tamamen hareketsiz kalacağını ilan eder. Önündeki masaya ise birbirinden farklı 72 nesne bırakır: gül, tüy, zincir, jilet, bıçak ve hatta dolu bir tabanca... Seyircilere verilen mesaj da şu şekildedir: "Bu süre boyunca ben bir nesneyim. Tüm sorumluluğu alıyorum."

İlk birkaç dakika boyunca insanlar daha sakin ve tereddütlü davranır. Çiçek verirler, nazik davranırlar, mesafelerini korurlar. Fakat zaman ilerledikçe kalabalığın psikolojisi değişmeye başlar. Birisi kıyafetlerini keser, bir başkası vücuduna çizik atar, bir diğeri onu aşağılamaya başlar. Sonunda bir seyirci tabancayı eline verip boynuna dayayacak noktaya kadar gider. Altı saatin sonunda performans sona erdiğinde Abramović insanlara doğru hareket eder. Bunun üzerine insanların çoğu göz teması dahi kurmadan ortamdan uzaklaşır. Çünkü birkaç saat boyunca "nesne" olarak gördükleri kişi yeniden insan olmuştur.

Bu deneyin asıl çarpıcı tarafı şudur: İnsanlar kötülüğü çoğu zaman bireysel sadizmle değil, kolektif meşruiyet hissiyle üretirler. Kalabalığın içinde ahlâkî sorumluluk buharlaşır. İnsan, kendi başınayken yapmayacağı veya yapamayacağı şeyi, kolektif atmosferin içinde sıradanlaştırabilir. Çünkü artık vicdan bireysel olmaktan çıkar; kolektifin, sürünün psikolojisine teslim olur.

Kalabalığın gölgesinde vicdan

15 Temmuz'un onuncu yılını andığımız bu yılda, o geceyi anlamaya çalışırken bu "kolektif meşruiyet hissi" veya "sürü psikolojisi" noktasına bir kez daha dikkat çekmek istiyorum.

Türkiye'de 15 Temmuz tartışmaları genelde iki anlatı arasında ele alınıyor. Bir taraf meseleyi "hainlik" etrafında........

© Açık Görüş