Düyûnu Umûmiye’den Bugüne: Borcun Bedeli Egemenlik Olmamalı

Tütün Rejisi meseleyi Anadolu köylüsünün tarlasına kadar taşımıştı. Reji’nin kaçakçılıkla mücadele için kendi “kolcu” teşkilatı vardı; akademik çalışmalar bu silahlı muhafız yapısını ve üreticiyle yaşanan çatışmaları ayrıntılı biçimde belgeliyor. (Tütün Rejisi Binası/ Bankalar Caddesi, Galata)

Atasözümüz “Borç yiğidin kamçısıdır” der. Doğru zamanda, doğru maliyetle ve doğru işe kullanırsanız sizi büyütür; fabrika kurdurur, teknoloji getirir, altyapı yaptırır, birkaç kuşakta yapılacak işi birkaç yılda yapmanızı sağlar.

Ama bir şartla: aldığınız para geri ödemesini kendi yaratabilmeli. Aksi halde bir süre sonra siz borcu değil, borç sizi yönetmeye başlar.

Devletlerde de böyledir. Hükümetler değişir, rejimler yıkılır, hatta devletler ortadan kalkar. Borç ise masada kalır.

Osmanlı Devleti’nin 1854’te Kırım Savaşı sırasında başlayan büyük dış borçlanma macerasının Türkiye Cumhuriyeti’ne düşen kısmının tasfiyesi 1954’e kadar uzandı. Neredeyse bir asırlık bir fatura; alacaklı unutmaz.

Saray mı, Fabrika mı?

Osmanlı’nın ilk dış borçlanmasının gerekçesi anlaşılırdı: savaş vardı ve para gerekiyordu.

Fakat mesele kısa sürede değişti. Yeni borç eski borcun faizini ödemeye, bütçe açıklarını kapatmaya, devletin olağan harcamalarını çevirmeye başladı.

Üstelik borçlanmanın maliyeti de ağırdı. Tahviller nominal değerlerinin altında satılıyor, aracıların komisyonları düşülüyor, Osmanlı Hazinesi’nin eline borçlandığından çok daha az para geçiyordu.

Aynı yıllarda yarım kalan Dolmabahçe, Çırağan gibi, Beylerbeyi gibi görkemli sarayların, köşklerin ve yüksek temsil harcamalarının da dönemiydi. “Kırım borcu alındı, Dolmabahçe yapıldı” demek fazla kestirme olur. Ama insan yine de şu soruyu sormadan edemiyor: dışarıdan aldığımız para geleceği mi finanse etti, bugünün ihtişamını mı?

Bu, 1850’lerin sorusu olduğu kadar 2020’lerin de sorusu. Borcu fabrikaya yatırırsanız fabrika borcu öder. Liman, enerji tesisi, teknoloji, eğitim, ihracat kapasitesi yaratırsa ülke zenginleşir. Ama borçla sadece tüketiyor, günü kurtarıyor veya eski borcu çeviriyorsanız saatiniz işlemeye başlamıştır.

Osmanlı’da öyle oldu. 1875’te ödeme krizi geldi, 1881’de Muharrem Kararnamesi ve Düyûnu Umûmiye doğdu.

Verginizi Alacaklı Topluyorsa

Düyûnu Umûmiye’yi bugün anlatırken bazen fazla steril anlatıyoruz.  Sanki İstanbul’da kurulmuş bir muhasebe bürosuymuş gibi.

Öyle değildi. Tuz, tütün, damga resmi, alkollü içkiler, ipek ve bazı diğer gelirler alacaklıların kontrol ettiği mekanizmaya tahsis edildi. Tütün Rejisi ise meseleyi Anadolu köylüsünün tarlasına kadar taşıdı. Reji’nin kaçakçılıkla mücadele için kendi “kolcu” teşkilatı vardı; akademik çalışmalar bu silahlı muhafız yapısını ve üreticiyle yaşanan çatışmaları ayrıntılı biçimde belgeliyor. Bir düşünün. Kendi ülkenizde tütün yetiştiriyorsunuz ama üretim ve ticaretiniz üzerinde yabancı sermayeli bir imtiyaz şirketinin kuralları belirleyici hale geliyor.

İşte borç tam o noktada muhasebe konusu olmaktan çıkıyor. Egemenlik meselesine dönüşüyor.

Rothschild ve Said Halim Paşa

Yıllar önce Nice açıklarında Ermeni asıllı bir dostumun teknesindeydik. Rothschild ailesinin bölgedeki muazzam mülklerinden konuşurken kıyıda başka bir yapıyı gösterdi: “Burası Said Halim Paşa’nınmış,” dedi.

Ardından yörede anlatılan bir hikâyeyi aktardı; Rothschild ailesinin Osmanlı’ya sağladığı finansmanla Paşa arasında bir bağ kuruyordu.

Ben bunun tarihsel belgesini bulamadım. Dolayısıyla gerçekmiş gibi yazamam.

Zaten Said Halim Paşa son derece varlıklı Kavalalı ailesindendi. II. Abdülhamid tarafından 1888’de Şûrâ-yı Devlet üyeliğine getirildi; 1912 ve 1913’te Şûrâ-yı Devlet Reisliği yaptı, ardından Hariciye Nazırı ve........

© yetkinreport.com