menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Geçmişi sevmek başka, geçmişte yaşamak başka

22 0
09.11.2026

Geçmişi sevmek başka, geçmişte yaşamak başka

Bugün toplumumuzdaki insanların bir kısmı geçmiş değer ve kurumlarımızı olduğu gibi koruyup yaşam tarzımızı da tıpkı dedelerimizin yaşadığı gibi devam ettirmemizi istiyor. Öte yanda insanlarımızın başka bir kısmı da, bu toplumda sahip olduğumuz temel değerleri reddedip, tamamen yeni değer ve kurumlar etrafında yeni bir toplumsal kimliğe kavuşmamızı talep ediyor. Her ikisi de, bir toplumun yaşam gücünü kaybettiği, kendisini değiştirerek geliştirme gücünün ortadan kalktığı durumda ortaya çıkan tepkilerdir. Ve yine, her ikisi de, gerçekçi olmayan görüşlerdir. Doğru olan toplumumuzun değişen şartlara uyum göstererek, kimliğini kaybetmeden kendini yenileyebilmesidir.

İnsan geçmişiyle yaşar. Hatıraları, sevinçleri, acıları, başarıları ve hayal kırıklıkları onun kimliğini oluşturur. Toplumlar da bir bakıma böyledir. Ancak toplumların bireyler gibi tek bir hafızası yoktur. Hafıza bireylere aittir. Milyonlarca insanın hafızasında ortaklaşan hatıralar, değerler, zaferler ve felaketler ise toplumsal kimliğin tarihsel arka planını oluşturur.

Ne var ki geçmişle kurduğumuz ilişki her zaman sağlıklı değildir. Kimi insanlar geçmişi kutsallaştırır, geçmişteki kurumların ve yaşam biçimlerinin değişmeden sürdürülmesini ister. Kimileri ise geleceğe ulaşabilmek için geçmişin bütünüyle reddedilmesi gerektiğine inanır. İlk bakışta birbirine karşıt görünen bu iki yaklaşım, aslında aynı yanılgıdan kaynaklanır: Tarihi, yaşayan ve değişen bir süreç olarak kavrayamamak.

Oysa geçmişi sevmek başka, geçmişte yaşamak başkadır. Geçmişini reddeden toplum köksüzleşir; geçmişine hapsolan toplum ise geleceğini kaybeder.

TOPLUMLARIN HAFIZASI VE ZAMANIN AKIŞI

Fransız filozof Henri Bergson'un zaman anlayışı, geçmişle bugün arasındaki ilişkiyi kavramamız için önemli bir düşünsel imkân sunar. Bergson'a göre zaman, birbirinden kopuk anların mekanik toplamından ibaret değildir. Geçmiş, bugünün içinde yaşamaya devam eder. Bugün, dünü içerir; ancak onu olduğu gibi tekrarlamaz. Yeni tecrübelerimiz geçmişe yüklediğimiz anlamları da değiştirir.

Bireyler için geçerli olan bu düşünceden hareketle toplumların tarihsel gelişimini de yorumlayabiliriz. Bir toplumun ortak hafızası nesilden nesile değişir. Dün büyük önem verilen bazı değerler zamanla geri plana çekilir. Yeni tecrübeler, yeni başarılar ve yeni felaketler ortak hafızaya katılır. Böylece toplumsal kimlik, tarihsel sürekliliğini korurken aynı zamanda dönüşür.

Toplumları burada yaşayan organizmalara benzetiyorum. Bir organizma hayatta kalabilmek için çevresindeki değişimlere uyum sağlamak zorundadır. Toplumlar da değişen iktisadi, teknolojik ve siyasi şartlar karşısında kendilerini yenilemek durumundadır. Ancak bu benzetmeyi mutlaklaştırmamak gerekir. Toplumlar biyolojik organizmalar değildir. Onları oluşturan bireylerin iradeleri, tercihleri ve çatışmaları vardır. Yine de bir toplumun kendisini yenileme kabiliyetini kaybetmesi, tarihsel varlığını sürdürmesini tehlikeye atar.

Böyle dönemlerde iki farklı tepki ortaya çıkabilir: Bir kesim geçmişi bütün kurumları ve alışkanlıklarıyla muhafaza etmek isterken başka bir kesim geçmişi tamamen reddederek yeni bir kimlik yaratmaya çalışır. Bugün Türkiye'de de bu iki eğilimin güçlü örneklerini görüyoruz.

MEDENİYETLER ÖLÜR MÜ TOPLUMLAR NASIL YAŞAR?

Burada toplum ile medeniyet arasında önemli bir ayrım yapmamız gerekiyor. Toplum, belirli bir tarihsel süreç içerisinde ortak ilişkiler, kurumlar ve kimlikler geliştiren insanların oluşturduğu yaşayan bir bütündür. Medeniyet ise farklı toplumların katkılarıyla oluşan, zaman ve mekân içerisinde aktarılabilen daha geniş bir kültürel, düşünsel ve kurumsal birikimdir. Dolayısıyla bir toplumun tarihsel varlığı sona ererken onun katkıda bulunduğu medeniyet yaşamaya devam edebilir. Örnek Batı ve Doğu Roma İmparatorluklarıdır.

Batı Roma İmparatorluğu ortadan kalkmıştır. Ancak Roma........

© YeniBirlik