İslam dönemi felsefesiyle ilgili son bir meseleye değinip genel değerlendirmeye geçeceğim. Bu serinin yedinci yazısında metafizik bir mesele olarak nedenselliği reddetmek ile herhangi bir şeyin olgusal açıklamasında nedenleri dikkate almamanın farklı şeyler olduğuna dikkat çekmiş hatta bu meselenin çokça yanlış anlamaya yol açtığını belirtmiş ve biraz daha ayrıntılı bir şekilde ele almayı taahhüt etmiştim. Düşünce tarihini üstünkörü okumak, farklı nazariyelerin sonuçları hakkında ekseriyetle hesabı verilmemiş, aceleci ve kestirme sonuçlara ulaşmaya yol açar. Şahsi okumalarımda bu kabilden sonuçlarla en çok karşılaştığım mesele herhalde nedensellik bahsidir. İşin ilginç tarafı, eşya arasında katı bir illiyet ilişkisini savunan filozoflar da nedensellik ilişkisi bulunmadığını ve her şeyin doğrudan ilâhî irade ve kudretle meydana geldiğini savunan kelamcılar da aynı aceleci ve kestirme tavırlardan nasibini alır.

Meseleyi doğru anlamak için öncelikle nazariyatla ilgili bir ilkeyi takdim edeyim. Bir düşünce ve görüşü savunanların durduğu mevzi ile o düşünce ve görüşü eleştirenlerin, savunanları koyduğu mevki her zaman aynı olmaz. Hatta farklı okullar arasında karşılıklı eleştirilerin yoğunlaştığı dönemlerde çoğunlukla muhalif cenahların birbirine yönelttiği eleştiriler doğrudan düşüncenin kendisinden ziyade o düşünceyi benimseyenlerin kabul etmediği sonuçlarına yoğunlaşır. Bu sonuçların bir kısmı düşünceyi savunanlar tarafından kabul edilebilir. Kabul edilmeleri de ekseriyetle uzun bir zamana yayılan mülahazalar neticesinde olur. Fakat eleştiriye konu olan sonuçların çoğu savunanlar tarafından temellük edilmez. Daha da ileri gidelim; düşünce tarihinde dikkat çeken, akılda kalan ve karşılıklı eleştiriler için hareket noktası olan eleştiriler çoğunlukla bu hususiyete sahiptir. Pek çok meşhur tartışmada bunun örneklerini bulabiliriz lakin konuyu fazlaca genişletmeye veya ufuk açıcı da olsa dağıtmaya imkânımız yok. Doğrudan nedensellik üzerinden ilerleyelim.

Bir nesne, durum, olay yahut olguyu anlamak için onun nedenlerini kavramak filozoflar için kesin bilginin olmazsa olmaz........

© Yeni Şafak