menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Kapitalizm mi, zihniyet mi? Lotarya ekonomisinin toplumsal kökleri

77 0
28.09.2026

Lotarya ekonomisini yalnızca bireysel irrasyonellik, açgözlülük veya finansal cehalet üzerinden açıklamak yetersizdir. Asıl soru, bu davranışları hangi toplumsal düzenin ürettiğidir. Kapitalizm doğası gereği spekülatif ve Ponzi karakterli bir sistem midir; yoksa üretken kapitalizm ile rantçı ve spekülatif kapitalizm arasında ayrım yapmak mı gerekir? Bu yazıda Marx ve Minsky’nin finansallaşma eleştirilerinden Weber’in kapitalist ahlakına, Ülgener’in iktisat zihniyetinden Acemoğlu’nun kurumlarına ve Mokyr’in kültür yaklaşımına uzanan bir hat üzerinden “lotarya toplumunun” anatomisini inceleyeceğim. Temel mesele, toplumların hangi kazanç biçimlerini meşru gördüğü ve hangi davranışları ödüllendirdiğidir.

Geçen yazıda, insanların neden bile bile aşırı risk alabildiğini tartışmıştım. Davranışsal iktisat bize aşırı güveni, sürü davranışını, FOMO’yu, düşük olasılıklı büyük kazançların olduğundan fazla önemsenmesini anlatıyor. Ancak bireyin davranışını açıklamak yetmez. Daha zor soru şudur: Bu bireyi hangi toplum üretmektedir?

Türkiye’de banker krizlerinden saadet zincirlerine, kripto para skandallarından son fon tartışmalarına kadar araçlar değişirken benzer insan tiplerinin yeniden ortaya çıkması, meselenin yalnız psikolojik değil toplumsal olduğunu düşündürüyor. Burada ister istemez kapitalizmin kendisine dönüyoruz.

MARX VE MINSKY: KAPİTALİZMİN İÇİNDEKİ SPEKÜLATİF EĞİLİM

Marx’ın kapitalizm eleştirisinin önemli unsurlarından biri, sermayenin kendi kendini büyüten bir değer biçimi olarak ortaya çıkmasıdır. Kapitalistin amacı yalnız üretmek değil, başlangıçtaki parasını daha büyük miktarda para olarak geri almaktır. Fakat Marx’ın özellikle finansal sistem üzerine düşüncelerinde daha ilginç bir kavram vardır: Hayali sermaye (fictitious capital).

Hayali sermaye, gelecekte elde edilmesi beklenen gelirlerin bugünden sermaye değeri kazanmasıdır. Hisse senetleri, tahviller ve benzeri finansal haklar, üretimde kullanılan gerçek sermayenin kendisi değildir; gelecekteki gelirden pay alma hakkını temsil ederler. Bu ayrım önemlidir. Çünkü finansal varlıkların piyasa değeri, onları destekleyen reel üretim kapasitesinden giderek uzaklaşabilir.

Shaikh ve Tonak’ın geliştirdiği üretken–üretken olmayan emek ayrımı da bu tartışmayı başka bir açıdan besler. Burada mesele basitçe “sanayi üretkendir, hizmetler değildir” şeklinde kurulamaz. Ancak kapitalist ekonomide toplam gelirin nihai kaynağının üretim sürecinde yaratılan yeni değer olduğu fikri korunur. Finans, ticaret ve dolaşım faaliyetleri ise büyük ölçüde yaratılmış değerin bölüşümü ve gerçekleşmesi sürecinde rol oynar.

Eğer finansal varlık değerleri reel üretim ve gelir yaratma kapasitesinden çok daha hızlı büyüyorsa, ekonomide servet iddiaları ile bu serveti doğrulayacak gerçek gelirler arasındaki mesafe açılıyor demektir.

Hilferding’in finans kapital analizinde erken biçimde gördüğü, daha sonra Minsky’nin finansal istikrarsızlık hipotezinde sistematik hale getirdiği mekanizma budur. Minsky’ye göre istikrar paradoksal biçimde istikrarsızlık üretir. Uzun süre kriz yaşanmadığında ekonomik aktörler daha fazla borçlanır, riskli finansman biçimleri yayılır ve sistem korunaklı finansmandan (hedge finance)........

© Yeni Birlik