menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Prof. Dr. Barış Doster: Jön Türklerin birikimi ve Cumhuriyet!

27 0
05.11.2026

Prof. Dr. Barış Doster

Türkiye’nin gelişim sürecini Batı şablonu ile açıklamaya ve anlamaya çalışmak, gelişmeler karşısında bunu yapanları şaşkına çevirir genellikle. Endüstri Devrimi’ni yaşamamış, çökerken yarı sömürge durumuna düşmüş, tamamen din kurallarına göre yönetilmese bile teokratik yönü öne çıkan çokuluslu bir imparatorluğun dağılmasının nedenlerini, iktisadi, siyasi, askeri, toplumsal, kültürel, coğrafi boyutlarını dikkate almadan tahlil etmek, çok yanlış sonuçlara ulaşılmasına neden olur. Osmanlı İmparatorluğu’nu da, Türkiye Cumhuriyeti’ni de Batılı, Batıcı, neredeyse oryantalist bir bakış açısıyla ele alanlar, fena halde yanılırlar. Bu hatayı yapanlar arasında bu toprakların yazarı, çizeri, bilim insanı, gazetecisinin bulunması ise ayrıca düşündürücüdür. Çünkü bu yanlış kavrayış, imparatorluğun son döneminde onu kurtarmak ve yaşatmak için çabalamış asker- sivil bürokrat kadro tarafından, Mustafa Kemal Paşa öncülüğünde kurulan Cumhuriyet’in kurtuluş ve kuruluş sürecini doğru anlamamayı da beraberinde getirir. Sonuçta da ortaya Türkiye’nin siyasi, iktisadi, askeri, toplumsal, kültürel yapısını Batı’nın gelişme şeması içinde anlamaya çalışan, sanayileşme, burjuvazi, ulusal pazar, ulus devlet, demokrasi, kentleşme, işçi sınıfı, insan hakları, hukuk devleti gibi kavramların neden Batı’daki gibi ortaya çıkmadığına, niçin Batı’daki gibi hayata geçmediğine şaşırıp, öfkelenen bir aydın(!) tipi ortaya çıkar. Bu aydın/ entel tipi, anakronik bir yanlışa da sürüklenerek, güncel değerlerle geçmişi yargılayıp, mahkûm etmek ve bunu da Cumhuriyet’in kusuru olarak göstermek kolaycılığını da yapar ve kafasındaki Cumhuriyet’i numaralandırır.

Cumhuriyet’in Osmanlı İmparatorluğu’ndan neleri devralıp, neleri reddettiği üzerine düşünürken, her iki yapıyı da kendi özgün koşullarını, o günün şartlarını, o zamanki kuvvet dengelerini gözeterek değerlendirmek gerekir. Örneğin, Osmanlı Devleti bir Balkan imparatorluğu olarak doğmuş ve gelişmiştir. 16. yüzyıla kadar halkının çoğunluğu Müslüman değildir ama devletin ideolojisi İslam olarak kabul edilmiş ve İslam adına savaşılmıştır. Balkanlar’da Boşnaklar ve Arnavutlar, Osmanlı sayesinde 15. yüzyılın ikinci yarısında Müslüman olmuşlardır. Yönetimin ve ordunun dili Türkçedir. Devşirme Yeniçerilere rağmen ordu, Türk dilini ve kimliğini korumayı başarmıştır. Bürokratlar arasında çok fazla Rum ve Ermeni vardır, 19. yüzyılda sayıları daha da artacaktır.   

İmparatorluğun yayılmış olduğu olağanüstü geniş coğrafyayı, farklı din, dil, mezhep ve etnik kökenden tebaayı dikkate almak, devletin yönetim felsefesini anlamayı da kolaylaştırır. İstanbul’un fethinden sonra, Roma- Bizans mirasının sahiplenilmesi ve onların kurumlarının imparatorluk bünyesine katılarak, içselleştirilmesi boşuna değildir. Zira Osmanlı İmparatorluğu genişleyerek ayakta kalabilen bir devlettir ve siyasetten maliyeye, askerlikten tarıma dek her alanda genişlemek zorundadır. Viyana Kuşatması ile bu süreç durunca, duraklama da başlamıştır. Osmanlı yönetici sınıfının, etnik anlamda Türk kimliğini öne çıkarmak bir yana, dışlamasını, sultanın din, mezhep, ırk farkı gözetmeksizin tüm tebaanın sultanı, padişahı olma çabası olarak görmek gerekir. Kanuni Sultan Süleyman’ın üç vezirinden İbrahim Paşa’nın Yunan, Rüstem Paşa’nın Bulgar, Sokullu Mehmet Paşa’nın Slav kökenli olması, yani Hristiyanlıktan dönme devşirmeler olmaları, imparatorluğun parlak dönemlerindeki başarılı padişahların yönetim anlayışlarını gösterir. Sokullu Mehmet Paşa’nın, Bosna’da Hristiyan bir papaz olan kardeşiyle ilişkilerini vezir olduktan sonra da sürdürdüğü bilinir ki, yine bir devşirme olan Mimar Sinan da, Kanuni Sultan Süleyman’ın mimarı olarak tarihe geçmiştir. İmparatorluğun güçlü ve saygın dönemlerini, o günün kuvvet dengesi, devlet yapısı, yönetim anlayışı ve yönetici kadrosuyla birlikte değerlendirmek şarttır. 

Osmanlı İmparatorluğu’nun duraklama, gerileme ve çöküş nedenleri, sadece iç dinamiklerle açıklanamaz. Dış dinamiklerin, bölgesel ve küresel gelişmelerin, coğrafi keşiflerin, Fransız İhtilali’nin, Sanayi Devrimi’nin, sömürge ve pazar kavgalarının, Rönesans, Reform ve Aydınlanma’nın, teknolojik atılımların, askerlikteki gelişmelerin sonuçları dikkate alınmadan çöküş nedenleri doğru biçimde ortaya konulamaz. Örneğin; Osmanlı İmparatorluğu ile İngiltere arasında imzalanan 1838 tarihli Balta Limanı Sözleşmesi’nin siyasi sonuçları 1839 Tanzimat Fermanı’nda da, 1856 Islahat Fermanı’nda da görülür. Aynen 1854 yılında, Kırım Savaşı nedeniyle alınan ilk dış borcun siyasi ve iktisadi sonuçlarının 1881 tarihli Muharrem Kararnamesi ve buna göre kurulan Duyun-u Umumiye İdaresi’nde görüldüğü gibi. 1876 yılında ilan edilen Birinci Meşrutiyet’ten hemen iki yıl sonra 1878 yılında Padişah Abdülhamit Meclis-i Mebusan’ı dağıtmış ve istibdat dönemi başlamıştır. Duyun-u Umumiye İdaresi ile yabancı devletlerin ekonomi üzerindeki denetimi doruğa çıkmış, Osmanlı İmparatorluğu, borçların ödenmesi için iktisadi faaliyetlerinin yönetimini yabancı ülkelerin denetimine bırakmış, devletin ekonomik bağımsızlığı ortadan kalkmıştır. Bu gerçekler görülmeden, tarihi anlamak olanaksızdır. Türk tarihini, Amerikan, İngiliz, Fransız tarihini okur gibi okumak, dünü anlamayı da, bugünü yorumlamayı da, yarını kurgulayıp, geleceğe hazırlanmayı da zorlaştırır. Tanzimatçıları, Yeni Osmanlıları, Jön Türkleri ve İttihatçıları kendi koşullarında değerlendirmek gerekir. 

TARİHİMİZİN BÜYÜK JAKOBENLERİ: İTTİHATÇILAR   

Şevket Süreyya Aydemir, üç ciltlik önemli eseri “Enver Paşa”da, İkinci Meşrutiyet ilan edilince, 23 Temmuz 1908’de Tikveş’te halka nutuk atan Enver Paşa’nın, “Hastayı iyileştirdim” dediğini yazar. Ama Enver Paşa yanılmaktadır. Çünkü hastayı kurtarmak olanaksızdır artık. Jön Türkleri padişaha karşı destekleyen Avrupa başkentleri de, hem Osmanlı’nın derlenip toparlanmasını engellemek hem de hareketin kendi sömürgeleri üzerinde etkili olmasını önlemek için desteklerini çekmiş, dahası Jön Türkler ve İttihatçılar aleyhine türlü çeşitli karalama kampanyalarına başlamışlardır. 

Fakat Napolyon’un başarısız Moskova Seferi’nde 400 bin Fransız askerinin ölmesi, Napolyon’un büyüklüğüne nasıl gölge düşürmezse, Enver Paşa’nın yanlışları ve yanılgıları da, onun iddiasını, yurtseverliğini, büyüklüğünü ve kahramanlığını ortadan kaldırmaz. Birinci Dünya Savaşı’na girişimizin zamanlaması ve şekli nedeniyle de, Sarıkamış’ta cephe açılmasının gerekliliği, zamanlaması ve burada yaşanan bozgun nedeniyle de, Çanakkale’de ordunun komutasının Almanlara verilmesi nedeniyle de, zaten oldukça siyasallaşmış olan ordunun daha çok siyasete bulaştırılması nedeniyle de Enver Paşa haklı olarak eleştirilebilir. Çanakkale’de savaşın uzamasının, dolayısıyla İngiltere ve Fransa’nın kayıplarının artmasının Almanya’nın işine geldiği, ancak Osmanlı’nın yükünü artırdığı ortadayken, gerekli adımı atmayan Enver Paşa elbette sorgulanmalıdır. Birinci Dünya Savaşı’nda Bab-ı Âli’nin 2.8 milyon kişiyi askere........

© Tanyeri Haber