Türkçe edebiyat…

“Türk Edebiyatı” ifadesi, dar anlamda “Çağdaş Türk Edebiyatı” nitelemesinin kısaltılmış hâlidir. Bu niteleme, başka şeyler yanında, eser dilinin Türkçe olmasından başlayarak, yazar ve okurun Türklerle ve Türkiye ile başat ilgisi olan bir edebiyatı ifade eder.

Türklerle ilgili olmak; etnik olarak ve/veya yurttaş olarak Türk olanları kapsadığı gibi —son söyleyeceğimizi baştan söylemiş olsak da— Türkçe konuştukları hâlde kendilerini böyle hissetmeyenleri de kapsar.

Benzer şekilde “Türkçe Edebiyat”, “Türkiye Edebiyatı” gibi ifadeler de bağlama göre “Çağdaş Türk Edebiyatı”na gönderme yapar. Bu tür ifade edişlerde, dil, ülke, mekân, coğrafya gibi boyutlardan birine özel vurgu yapma isteği vardır. Bu özel vurgudan genele doğru yükseldiğimizde ise, ana ve kapsayıcı niteliğiyle yine Çağdaş Türk Edebiyatı kavramına varırız.

Türk Edebiyatı nitelemesi ile Türkçe Edebiyat ya da Türkiye Edebiyatı arasında bir ikame ilişkisi yoktur; anlamı genişleten, özelleştiren ya da genelleştiren ilişkiler vardır. Bu nedenle bağlamı doğru kurulmuş bir cümlede bu nitelemelerin anlamları bozulmadan birbirinin yerine kolayca geçmeleri beklenmez.

Peki ne oldu da bir süredir “Türk Edebiyatı” ile “Türkçe edebiyat” ya da “Türkiye Edebiyatı” demek birbirini dışlayan seçenekler hâline geldi?

Bu soruya kendimizce cevap vermeden önce, sosyal medyada ya da gazete demeçlerinde alelusul biçimde yürütülen kamplaştırıcı tartışmalarda yeterince yer bulmadığını düşündüğümüz bazı hususlara değinmek gerekir.

Yazar özgürlüğü, yazarı anlamak ve sınır meselesi

Edebiyatçı, yaratısını sınıflandırmakta ve nitelendirmekte özgürdür. Hangi ülkede ve dilde olursa olsun, kendi eserini dilediği bir sınıfa koyabilir, kendince seçtiği bir adla anabilir. Bu edim, sanatçı kişiliğinden ve yaratım sürecinden ayrı düşünülemez.

Bu adlandırmanın bilimsel olarak doğrulan(a)maması, ahlaki olarak onaylan(a)maması ya da siyasal olarak tercih edil(e)memesi bu durumu değiştirmez. Ortada gerçekten bir sanatçı ve sanat ürünü varsa —ki bunun kesin bir turnusol kâğıdı yoktur— ya da bunun tersinin apaçık olduğu bir durum yoksa, böylesi bir edim sanatın ve sanatçının var olma hakkının uzantısıdır.

Dolayısıyla sanatçının bu türden adlandırmalarına doğruluk ya da yanlışlık atfetmeden önce, tıpkı eserine yaklaşırken olduğu gibi, anlama yükümlülüğümüz vardır. Sanat, yer yer, zaman zaman ya da bütün zamanlarda; bilgisel, ahlaki, siyasal doğruluklara mesafeli durabilir. Estetik dışındaki ölçütlere hiyerarşik bir üstünlük atfetmeden sanatçıyı anlamaya çalışmak, yaratıcı kültüre karşı uygar bir sorumluluktur.

Elbette bu, yazara katılmak zorunda olduğumuz anlamına gelmez. Eserini nitelendirmesi dâhil olmak üzere tutumunu anlayışla karşılamak; onu eleştirmemize, hatta açıkça karşı çıkmamıza engel değildir. Saygı ve anlayış, dokunulmazlık demek değildir. Edebi deneyimde değerli olan; anlayış, eleştiri ve saygının birbirini dışlamamasıdır.

Bir anlama çabası

Konuyla ilgili bir yazar şöyle diyor olabilir:

“Türk Edebiyatı ifadesindeki ‘Türk’ sıfatı yalnızca yazılanı değil yazanı da niteliyor; nitelemiyorsa ima ediyor. Bu beni eksik ifade ediyor. Yazdığım dil Türkçe olsa da bu imanın önünü kesmek için yazdığımı ‘Türk edebiyatı’ değil ‘Türkçe edebiyat’ olarak adlandırmak istiyorum.”

Bu tür bir tutum karşısında, kendi yargımızı ve varsa kırgınlığımızı bir kenara koyarak, bir adım daha anlama çabası gösterebiliriz. Bu tutum tekil olmaktan çıkıp bir grup tavrına dönüşmüş olsa bile, onu üstenci olmayan bir anlayışla karşılamak mümkündür.

Ancak burada kritik bir eşik vardır.

Bireysel bir adlandırma, kendi bağlamında anlaşılabilirken; bu adlandırmanın, ülkede üretilen edebiyatın bütününü niteleyen ya da yanlışlayan bir çerçeveye dönüşmesi durumunda mesele değişir. “Ben kendi yazdığımı böyle adlandırıyorum” ile “edebiyat aslında budur” arasında önemli bir fark vardır.

Adlandırma, yalnızca betimleyici değildir; sınır çizer. Sınır çizen her kavram, merkez ve çevre üretir. Bu noktada mesele, bir yazarın kendi eserine verdiği ad değil; bu adın, örtük ya da açık biçimde genel bir ölçüte dönüşmesidir.

Anlayamadığım yer

Anlayışın dayanaklarını yitirebileceği yer şudur:

Çağdaş bir ulus edebiyatının kendi adıyla anılmasının, birilerinin kendilerini bunun dışında hissetmeleri gerekçesiyle, yalnızca bireysel bir tercih olmaktan çıkıp yanlışlanması; hatta açık ya da örtük biçimde yaftalanması.

Eğer bir edebiyatçı, bu edebiyatı kendi adıyla andığı için, güçlü ima mekanizmaları ve örtük mutabakatlar aracılığıyla milliyetçi, faşist, ulusalcı gibi kategorilere yerleştiriliyorsa; burada artık yalnızca estetik bir tercih söz konusu değildir. Bu, adlandırma üzerinden kurulan bir siyasal ima düzenidir.

Bireysel bir tavrın, kendisi dışındaki bütün tavırları kapsayacak biçimde baskıcı bir ölçüte dönüştürülmesi nasıl sorunluysa; ulusal bir edebiyat adının kendisini kullanmayı sürdürenlerin toptan siyasal kategorilere yerleştirilmesi de aynı derecede sorunludur.

Salt siyasal bir tutumun muhatabından alacağı cevap da estetik değil, siyasal olacaktır.

Çağdaş Türk Edebiyatı

Çağdaş Türk Edebiyatı dediğimiz alan, yalnızca Türkçe yazılmış metinlerin toplamı değildir. Dünya edebiyatıyla kurduğu tarihsel ve estetik ilişki, onun belirli bir toplumsal ve kültürel bütünlük içinde şekillendiğini gösterir. Bu bütünlüğü yalnızca dile indirgemek; dili taşıyan tarihsel deneyimi ve kültürel sürekliliği gözden kaçırmak olur.

Postmodern dönemde ulus ve ülke kavramlarının içeriği tartışmaya açılmış olabilir. Ancak bu tartışma, tarihsel ve toplumsal gerçekliği ortadan kaldırmaz. Türkiye’de yaşayan yurttaşların —aynı olduğu kadar farklı kaynaklardan beslenen— başka ülkelerin edebiyatlarından ayırt edilebilir bir edebî üretimi vardır.

Bu üretimin ülkenin adıyla anılması, keyfî bir dayatma değil; tarihsel bir bağlamın ifadesidir. Mesele, bu adı ideolojik bir imaya dönüştürmek ya da o imadan kaçınmak için bağlamı tümüyle silmek değildir. Mesele, adlandırmayı yerli yerine oturtmaktır.

Türkçe ya da Türkiye edebiyatı ifadelerini, Türk Edebiyatı’nın yerine geçecek biçimde kullanmak; bu edebiyatı yaratıcısı ve ürünü olduğu tarihsel ve kültürel bağlamdan koparmak anlamına geliyorsa, burada artık yalnızca estetik bir tercih değil, bağlam değiştirici bir müdahale vardır

Daha somut konuşursak

Bağlam meselesi burada belirleyicidir.

Türkiye’de Türkçe yazılan bir Kürt edebiyatından ihtiyatla söz edilebilir. Varsa, Türkiye’de Kürtçe yazılan bir Kürt edebiyatından da söz edilebilir. Ancak bu nitelemelerin, Türk Edebiyatı’nın karşıtı olarak sunulması yapay ve spekülatif bir bağlam üretir.

Çağdaş Türk Edebiyatı, Türkiye-Kürt edebiyatını kapsar. Birini diğerinin dışına yerleştirmek, bağlamı soyut bir karşıtlığa indirgemektir.

İran’da Kürt bir yazarın Farsça yazdığı roman İran Edebiyatı’na girer. Kürtçe yazdığı roman hem İran hem Kürt edebiyatı bağlamında değerlendirilebilir. Doğru olan, bağlamları tek bir listeye indirgememektir.

Yan tutmak mı yer açmak mı?

Bugün “politik doğruculuk” kadar bir de “kuramsal doğruculuk” eğilimi var. Meseleleri, niyet edilen paradigmaya uydurmak için vaftiz eden, adlandırma üzerinden konum alan bir yaklaşım bu. Yan tutmayı, farklı duyarlıklara yer açmaya tercih eden bir yaklaşım.

Bizim önerdiğimiz ise bağlama dikkat ederek konuşmak; birbirini değersizleştirmeye varan bir enerji tüketimi yerine, çoğulluğa yer açmak.

Yurtseverliği şovenliğe, özgürlükçülüğü dış merkezli beklentilere savurmadan; Türk ve/veya Türkiye meselesine bakmak mümkündür.

Bu yazıda yan tutmayı değil, yer açmayı denedik

© T24