Karaburun Bilim Kongresi 2026’da özet sunumunu yaptığım bildirgenin tamamıdır. Dileyenler bildirgenin özet sunumunu, Karaburun Kongresinin yayımladığı sunum videolarından izleyebilir.

Mühendislikte kontrol, bir sistemin istenen girdi-çıktı davranışını göstermesi için düzenlenmesi ve/ya yönetilmesidir. Kontrol, sistemlerin kararlılığını, performansını, verimliliğini optimize etmek için kullanılır. Kontrol edilecek sistemin matematiksel modeli oluşturulur. Geri besleme döngülerine dayalı (kapalı çevrimsel) kontrolde, ölçülen çıktı referans değerlerle karşılaştırılıp fark (hata) sinyalleriyle yeniden girdiye dönüşerek, sistemin kendisini düzeltmesi sağlanır.

Başlıca kontrol biçimleri; oransal kontrol (anlık hatalar düzeltilir), integral kontrol (geçmiş hataların birikimi ve kalıcı hatalar düzeltir), türevsel kontrol (gelecekteki hata eğilimleri tahmin edilerek dinamik tepkiler iyileştirilir) ve adaptif kontroldür (sistemin belirsizliklere ve çevresel değişikliklere kendi işleyişini uyarlayabilme yeteneği). 

Emek kontrolü nedir? 

Sermayenin emek üzerindeki kontrolü, işçilerin emek (ve yaşam) sürecinde, sermayenin belirlediği düzenlemeler, koşullandırmalar ve kısıtlamalar içinde hareket ederek, sermayenin istediği çıktıları veren “iş araçları”na indirgenmesidir. 

Babbage ilkesi ve Taylorizm: Karmaşık üretim, iş ve emek süreçlerinin daha basit parçalarına bölünmesi, basitleştirilen parça-işlerin yapılmasının “optimum yolunun bulunması” ve tekrara dayalı olarak standartlaştırılması, sayısallaştırılması, ölçülebilir hale getirilmesi, işlerin bir kısmının da otomatize edilebilmesi; bunlar, makineli sanayi kapitalizminde emek kontrolünün, temel ve stratejik biçimini oluşturur. Ücretlerin düşürülmesi, emek yoğunluk, süre ve verimliliğinin artırılması, emeğin güvencesizleşmesi ve bilgi-becerilerinden soyulması eğilimleri, üretim teknolojilerindeki gelişmeyle atbaşı gider. Makinelerdeki otomatik geri besleme süreçleri, makinelerin kendi işlem ve aktarım mekanizmaları üzerindeki kontrolü, sermayenin canlı emek üzerindeki gerçek kontrolü haline gelir. 

Yapay zeka: Toplumsal emek ve zekanın, yani kolektif bilgi, deneyim, beceri ve bilimsel birikimin geri besleme döngülerine gömülü ölü emek biçiminde makinelerde kristalleşmesi ve onu yaratan emeğe karşı bir tahakküm aracı olması.

Kapitalist işletme yönetiminde birim maliyetin düşürülmesi ya da optimizasyon denilen, “toplumsal olarak gerekli emek-zaman”ın minimizasyonu ve dolayısıyla artı-değerin maksimizasyonu yasasının bu ilkelerde cisimleşmesidir. 

Algoritmik emek kontrolü nedir?

Algoritmik yönetim, işyerinde (ve dışında) işçilere dair verilerin dijital araçlarla sistematik olarak toplanması, bu verilerin otomatik sistemler tarafından analiz edilmesi/işlenmesi ve işe alma, göreve atama, iş talimat ve ölçümleri, hareket kısıtlama ve koşullandırmaları, performans değerlendirme, terfi ve fesih gibi yönetim kararlarının, kısmen ya da tamamen, bu sistemlerin çıktıları üzerinden alınmasıdır.

Algoritmik emek kontrolünün başlıca araçları 

Gözetim araçları: Kameralar, biyometrik sistemler, GPS, RFID, sensörler, log kayıtları, tabletler, tezgah/makine ekranları, giriş-çıkış sistemleri 

Yönetim/kontrol algoritmaları: Vardiya planlama, iş çizelgesi düzenleme, performans değerlerlendirme, iş talimatları verme, ölçme ve değerlendirmeleri, terfi ve ceza mekanizmaları 

İşe alım filtresi: Özgeçmiş eleme, online testler, mülakat (ses tonu, yüz ifadeleri dahil) değerlendirmesi, sosyal medya taraması, sağlık ve hukuk gibi geçmiş verilerin taraması, puanlama sistemleri 

Davranışsal analitik: Duygu, davranış, iletişim analiz ve ölçümü, ekran-klavye-mouse takibi... E-posta ve telefon görüşmelerinin içerik analizinden (işçilerin moral durumuna kadar tahminler), dijital platformlarda mesajlaşma sıklığı, toplantılarda söz alma süresi ve ses tonu ölçümü, duygu durum tespitine kadar...

Bu sistemler birbirine entegre edilmiştir. Her bir kontrol aracı ve her bir kontrol alanı birbirine veri besler. Ayrıca her bir alandaki algoritmik yönetim verileri, işlevsel kaydırmayla diğer alanlardaki verilerle birleşik kullanılabilir. Örneğin vardiya/iş düzenlemeleri şirketin işlerinin durumu, işçilerin verimlilik puanları gibi bir dizi parametreye göre belirlenir. Performans puanlamaları ve davranışsal analitik, fesih veya terfilerde, takip yoğunluğunda etkili olur. Klavye verisi performans değerlendirmesine girer, terfi sistemleri işe alımlarda ölçütlerin yukarı çekilmesinde etkili olur, vb. Bu yüzden bunlar mücadelede tek tek ve kendi başlarına değil, bu bütünsellikle ele alınmalı.

Algoritmik emek kontrolünün işçiler üzerindeki etkileri 

Algoritmik emek kontrolünün başlıca hedefi kuşkusuz işçilerin artı-değer verimlilik ve performansını, çalışma hız ve yoğunluğunu, sermayenin emek üzerindeki sömürü, güç, kontrol ve baskısını artırmak. Algoritmik kontrol/performans sistemleri, işçilerin iş otonomisini azaltıyor, işçilerin işte kendi mikro karar, bilgi ve becerilerini daha az kullanabilir hale getiriyor. İş yükünü, iş stresini artırıyor. İşçi için iş, görev, çizelge belirsizliklerini artırıyor. İş güvencesizliğini, taşeron ve gig çalışma biçimlerini artırıyor. İş tatmin ve motivasyonunu azaltıyor. Algoritmik performans sistemleri, işçilerin işteki fizik, zihinsel, psikolojik sağlığını tahrip ediyor. Algoritmik performans ve analitik izleme sistemlerinde daha da yoğunlaşmış biçimde, amirlerin (algoritmalar da bir nevi amir haline geliyor) çalışanlar üzerindeki mobing, zorbalama ve tacizlerini artırıyor. İşçilerin işteki, dinlenme molalarındaki ve iş dışındaki her türlü hareket, davranış ve iletişiminin sürekli izlenmesi, kayıt altına alınması ve analiz edilmesi, kişilik hakları, mahremiyet ve özel yaşamı da ihlal ediyor. Sermaye ile emek arasında derinleşen enformasyon uçurumu ve karşıtlığı: Patronlar algoritmalar üzerinden işçiler, işler vb hemen her şeyin daha geniş ve dinamik, geri beslemeli enformatik karar destek sistemlerine ve tahminlerine sahip olabilirken, işçilerin için algoritmik yönetimin “görünmez” veya “kara kutu” olması. Emek bölünmesini daha karmaşık ve çeşitlenmiş hale getirmesi.

Algoritmik emek kontrolünün farkları 

Algoritmik yönetim de emek analizi, işbölümü, standartlaştırma, sayılaştırma, emeği ölçme, gibi klasik Babbage ilkeleri/Taylorizm temelinde yükselir. Neo-Taylorizm'in de (yalın üretim, sürekli iyileştirme vd) tüm birikimini taşır. Bununla birlikte, Dijital Taylorizm, geleneksel Taylorizm'in basit bir devamı değildir. Her şeyin verileştirilmesi, işçilerin bedenlerinin veri madeni olarak kullanılması ve parametreler üzerinden kontrol edilmesi itibarıyla yönetim alanında niteliksel bir dönüşümü ifade eder. Algoritmik emek kontrolü, gerçek zamanlı geri besleme döngülerine dayanır. Algoritmalar, sürekli kayıt ve analiz altında tuttuğu emeğin her türlü davranış, hareket, iletişiminden de “öğrenerek” kendini “yeniden örgütleyebilir” ve kontrol ve verimlilik yöntemlerini geliştirebilir. Emeğin “çıktılarını” ölçüp artırmaya zorlamanın ötesinde, emeğin tüm yaşam enerjisini gerçek zamanlı olarak kayıt altına alıp sürekli analiz ederek kökünden söküp yeniden yoğurmaya doğru bir eğilim de taşıyor.

Derin öğrenmeli algoritmalar yalnızca fizik emeği değil, beden ve zihin işçilerin çalışma süreçlerine içerili enformasyonu da sayısallaştırılabilir, ölçülebilir, aktarılabilir, yani soyutlanabilir hale getirmesi. Dolayısıyla algoritmik emek kontrol biçimlerini zihin ve enformasyon emeğine de uygulanabilir hale getirmesi. 

Algoritmik emek kontrolü, siber güvenlikle artan ölçüde iç içe geçiyor. Ki bu emek kontrolü dahil hemen her şeyin güvenlikleştirilmesi anlamına geliyor. Algoritmik sistemlerin devletlerde ve şirketlerde ve bir bütün olarak çalışma ve yaşamın her alanında dijital platformlaşması, farklı alanlardan veri entegrasyonu da sağlayan genel bir güç/kontrol ve yönetim altyapısına dönüşüyor. Bu algoritmik mimariler, altyapısallaşarak işçilerin çalışma ve yaşam süreçlerinde, davranış, düşünce ve hareketlerini ölçme, hesaplama, analiz etme, değerlendirme, kısıtlama, koşullandırma, manipüle etmede “gölge devlet” benzeri bir işlev kazanıyor. Ve bunu kapitalist karlılık açısından “performans” analiz ve koşullandırmalarıyla birleştiriyor.

Algoritmik yönetim, toplumsal-teknik emek........

© sendika.org