Kızıl Îcâz Dersleri-45
Kaziyyeler İki Kısımdır: Şartiyye ve Hamliyye
Bir önceki derste, doğru veya yanlış diye değerlendirilebilen hükmün “kaziyye” yahut “haber” adını aldığını gördük. Süllem şimdi kaziyyeleri, hükmün kuruluş biçimine göre iki ana sınıfa ayırıyor: Şartlı kaziyye ve yüklemli kaziyye.
1. Süllem’in asıl metni
Onlarda ise durumlar
iki türdür: koşullu ve yüklemsel. İkincisi...
Okunuşu: Sümme’l-kazâyâ indehum kısmâni / Şartiyyetün hamliyyetün fe’s-sânî.
Yaklaşık mânası: Sonra kaziyyeler, mantıkçılara göre iki kısımdır: Şartiyye ve hamliyye. Bunlardan ikincisi, açıklamada öne alınacaktır.
“Mantıkçılara göre” kaydı, burada bir ıstılah taksimi yapıldığını gösterir. İsimler üzerinde tartışmaktan ziyade, iki hüküm yapısının nasıl ayrıldığını anlamak gerekir.
Hamliyye (yüklemli kaziyye): Bir konuya bir yüklemin verildiği veya ondan kaldırıldığı hükümdür: “İnsan canlıdır”, “Taş canlı değildir” gibi.Şartiyye (şartlı kaziyye): İki hüküm cümlesi arasında bitişme yahut ayrılma ilişkisi kurar: “Güneş doğarsa gündüz olur” veya “Sayı ya tektir ya çifttir” gibi.2. Bediüzzaman’ın Kızıl Îcâz haşiyeleri
Bediüzzaman, bu iki kısmın yalnız bir tasnif olmadığını; kıyasların kuruluşunda iki ayrı temel vazifesi gördüğünü belirtir. Hamliyye, yüklemli kıyasların; şartiyye ise şartlı ve istisnalı istidlallerin dayanağıdır. Böylece kaziyye çeşitlerini bilmek, ileride delillerin nasıl kurulduğunu anlamaya hazırlık olur.
Şartiyye kaziyyede hüküm, iki taraf arasındaki bağ üzerindedir. Muttasılada iki hüküm arasında beraberlik ve bitişme; munfasılada ise ayrılma ve birbirinden uzaklaşma hükme konu olur. Bu münasebet bazen zorunlu bir bağa, bazen de yalnız gerçekleşmiş bir beraberliğe dayanabilir. Şimdilik önemli olan, şartiyyenin iki tamamlanmış hüküm arasında yeni bir nisbet kurduğunu görmektir.
Hamliyye kaziyyede ise hüküm, mahmulün mevzuya nisbetiyle kurulur. “İnsan canlıdır” derken “canlı” hükmünü “insan” mevzuuna yüklüyoruz. Bu bağ bazen konu ile yüklemin aynı kaplama gelmesi, bazen de birinin diğerinden daha genel olup onu içine alması şeklindedir. Olumsuz hamliyyede bu nisbet kaldırılır: “Taş canlı değildir.”
Beyitte önce şartiyye anıldığı hâlde açıklamada hamliyyenin öne alınması mânidardır. Çünkü hamliyye, şartiyyenin taraflarını meydana........
