menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Kızıl Îcâz Dersleri-37

10 0
22.10.2026

Tam Tarif Nasıl Kurulur? Cins, Fasıl ve Hâssa

Bir önceki derste tanıtıcı sözün had, resm ve lafzî tarif olmak üzere üçe ayrıldığını gördük. Şimdi Süllem, bu çeşitlerin ilk ikisinin tam biçimini gösteriyor: Tam had, cins ile faslı; tam resm ise cins ile hâssayı bir araya getirir.

1. Süllem’in asıl metni

فَالْحَدُّ بِالْجِنْسِ وَفَصْلٍ وَقَعَا
وَالرَّسْمُ بِالْجِنْسِ وَخَاصَّةٍ مَعَا

Okunuşu: Fe’l-haddu bi’l-cinsi ve faslin vaka‘â / Ve’r-resmu bi’l-cinsi ve hâssatin ma‘â.

Yaklaşık mânası: Had, cins ve fasıl ile; resm ise cins ve hâssa birlikte kullanılarak meydana gelir.

Burada “cins”ten maksat tarif edilene en yakın cinstir. “Fasıl”, nev‘i aynı cins altındaki diğer nev‘lerden mahiyetçe ayıran; “hâssa” ise mahiyetin dışında olmakla beraber tarif edilene mahsus tanıtıcı vasıftır.

2. Bediüzzaman’ın Kızıl Îcâz haşiyeleri

Bediüzzaman yakın cinsi, üstündeki daha genel cinslerin ve onların ayırımlarının bir özeti gibi gösterir. Fasıl ise şeyin cevherî hususiyetine işaret eder. Cins mahiyetin maddesi, fasıl onun sureti gibidir; bu ikisinin zihinde belirli bir tertiple birleşmesi tarifin suretini meydana getirir.

Bu benzetme, cins ile faslın dış dünyada iki ayrı parça olduğu anlamına gelmez. Maksat, zihindeki tarif yapısını açıklamaktır. Cins ortak zemini verir; fasıl o zemini daraltıp tarif edilen nev‘i belirler. Bu yüzden “insan nâtık hayvandır” tarifinde daha iyi bilinen ve daha genel olan “hayvan” önce, onu hususîleştiren “nâtık” sonra gelir.

Resimde ise yakın cinsin yanına hâssa konulur. Hâssa tek bir basit vasıf olabileceği gibi, birkaç genel arazın birleşmesinden de meydana gelebilir. Önemli olan bu vasıflar toplamının tarif edilene mahsus bir tanıtma sağlamasıdır. Üstad’ın “fikir tabiatının intikali”ne dair açıklaması, zihnin bilinen işaretten tanınmak istenen şeye kendiliğinden geçişini anlatır.

Haşiyedeki “ma‘an - birlikte” kaydı da dikkat çekicidir. Tarifin parçalarını yan yana getirmek yetmez; onların,........

© Risale Haber