Kızıl Îcâz Dersleri-19
Tasavvur Neden Önce Gelir? Fıtrat, Tertip ve Öğrenme
Bir önceki dersimizde ilmin iki temel görünüşünü, tasavvur ve tasdiki, Süllem'in kısa fakat kuşatıcı beyti üzerinden ele almıştık. Tasavvur, tek bir mânanın zihinde belirmesi; tasdik ise iki taraf arasındaki nispetin gerçekleştiğini iz'an ile kabul etmektir. Şimdi müellif, kitabın tertibinde neden önce tasavvuru zikrettiğini bildiriyor. Bu küçük tertip kaydı, Kızıl Îcâz'ın şerhinde fıtrat, öğrenme, sanat ve insan iradesi hakkında geniş bir pencereye dönüşür.
Süllem'in Asıl Metni: Önce Gelen Tasavvur
وَقُدِّمَ الْأَوَّلُ عِنْدَ الْوَضْعِ
لِأَنَّهُ مُقَدَّمُ بِالطَّبْعِ
Yaklaşık mânası şöyledir: "Birincisi, yani tasavvur, kitap tertibinde öne alındı; çünkü o tabiat ve fıtrat bakımından önce gelir."
Buradaki الأول önceki beyitte zikredilen tasavvurdur. عند الوضع ilmin meselelerini vaz' ederken, yani kitabı ve bahisleri tertip ederken demektir. مقدم بالطبع ise bu önceliğin yalnız yazarın tercihi olmadığını; bilmenin tabiî düzeninden doğduğunu anlatır.
Bir hüküm kurabilmek için önce hükmün taraflarını bilmek gerekir. "İnsan fanidir" cümlesini tasdik edebilmemiz, en azından "insan" ve "fani" mefhumlarının zihnimizde bulunmasına bağlıdır. Mevzu ile mahmul hiç tasavvur edilmeden aralarındaki nispet hakkında hüküm verilemez. Bu sebeple tasavvur, tasdikin ya şartı yahut bir parçası olarak ondan önce gelir.
Bediüzzaman'ın Kızıl Îcâz Şerhi: Vaz', Yaratılışa Karşı Gelemez
Bediüzzaman, beytin ilk kısmına şu dikkat çekici kaydı koyar:
وَإِنْ كَانَ مُتَأَخَّرًا فِي النَّهَايَةِ، لِأَنَّهُ النَّتِيجَةُ : إِذِ التَّصْدِيقَاتُ مَعْرِفَهُ نِسَبِ الشَّيْءِ، وَنِسَبُ الشَّيْءِ رَسْمُ صُورَتِهِ
Yani tasavvur başlangıçta önce olmakla beraber, başka bir cihetten sonda da bulunabilir. Çünkü bir şey hakkında kurulan hükümler, o şeyin çeşitli nispetlerini bildirir; bu nispetler birleşince zihnimizde onun daha belirgin bir resmi meydana gelir. Başlangıçta hükmün taraflarını kabaca tasavvur ederiz; araştırma ve tasdikler ilerledikçe o şey hakkındaki tasavvurumuz zenginleşir. Böylece tasavvur hem hareketin başlangıcında şart, hem de araştırmanın sonunda olgunlaşan bir netice olabilir.
Üstad, "çünkü tab'an önce gelir" kaydını ise şöyle açar:
إِذْ لَيْسَ لِلْجَعْلِ أَنْ يَعْزِلَ مَا نَصَبَهُ الْخَلْقُ، وَإِنَّ الصَّنْعَةَ تِلْمِيذُ الطَّبِيعَةِ، نُورُهَا مُسْتَفَادُ مِنْهَا، وَإِنَّ الْاخْتِيَارَ مُتَمِّمُ الْفِطْرَةِ، مَانِعُ الْمَانِعِ، وَلَا يَنُوبُ عَنْهَا
Yaklaşık mânası: "Vaz' ve insanî düzenleme, yaratılışın yerleştirdiği şeyi azledemez. Sanat, tabiatın talebesidir; nuru ondan alınmıştır. İhtiyar, fıtratı tamamlar ve engeli kaldırır; fakat fıtratın yerine........© Risale Haber
