Kızıl Îcâz Dersleri-14
MANTIK İLMİNİN SEMASINA YÜKSELTEN MERDİVEN: “SÜLLEM-İ MÜNEVRAK” İSMİ
On üçüncü dersimizde mantığın faydasından hareketle onun kaidelerini öğrenmeye çağıran “فَهَاكَ” hitabını okuduk. Şimdi müellif, nazmettiği esere verdiği adı açıklıyor:
سَمَّيْتُهُ بِالسُّلَّمِ الْمُنَوْرَقِ
يُرْقَى بِهِ سَمَاءُ عِلْمِ الْمَنْطِقِ
Yaklaşık mânası: “Ona es-Süllemü’l-Münevrak adını verdim; onunla mantık ilminin semasına yükselinir.”
Bu beyitte kitap bir merdivene, mantık ilmi ise yükselmek istenen bir semaya benzetilir. “Süllem” merdiven, “münevrak” ise basamaklandırılmış ve düzenlenmiş merdiven mânasını taşır. Böylece eserin adı, maksadını daha ilk anda gösteren bir temsil hâline gelir.
SÜLLEM METNİ: İSİM, KİTABIN VAZİFESİNİ ANLATIYOR
Merdiven insanı bir anda yukarı çıkarmaz; yükseliş basamak basamak gerçekleşir. Mantık tahsili de böyledir. Önce lafız ve mâna, sonra tarif, önerme, kıyas ve delil gibi bahisler belirli bir tertiple öğrenilir. Bir basamağı atlamak, sonraki basamağı güçleştirir.
Şairin “göğe yükselmek” ifadesi, mantığı nihai maksat yerine koymaz. Mantık, doğru düşünme yolunda kullanılan bir âlettir. Merdiven hedef değil, hedefe ulaştıran vasıta olduğu gibi mantık kaideleri de hakikati araştırırken zihnin hareketlerini düzenleyen vasıtalardır.
BEDİÜZZAMAN’IN KIZIL ÎCÂZ HAŞİYESİ: TEMSİL YOLUYLA TARİF
Bediüzzaman, “سَمَّيْتُهُ” kelimesine koyduğu haşiyede nazmın müellifine hitap ederek bu güzel adlandırmayı tebrik eder ve şu kaydı düşer: “وَفِي تَسْمِيَتِهِ تَرَسُّمٌ تَمْثِيلِيٌّ”; yani eserin isimlendirilmesinde temsilî bir tarif vardır.
Kitabın “merdiven” diye adlandırılması, onun vazifesini kuru bir tariften daha canlı biçimde gösterir. Merdiven nasıl yukarı çıkmanın âleti ise bu eser de mantık ilmine yükselmenin basamaklarını öğretir. Üstad’ın “resm” kelimesinden maksadı burada mantık ilmindeki dar teknik tarif değil, bir şeyi misal ve temsil yoluyla tanıtmaktır.
MOLLA........© Risale Haber
