login
who are we?
contact us
qosheapp
Düzensizliğin İçindeki Matematik: Kaos
Genel olarak "kaos" kelimesi zihnimizde; kargaşa, kontrol kaybı ve belirsizlik gibi olumsuz anlamlar uyandırır. Sokaktaki keşmekeşe veya bir masanın dağınıklığına "kaos" der geçeriz. Ancak fizik ve matematiğin derinliklerine indiğimizde, bu kelime bambaşka bir anlama bürünür. Bilim dünyasında Kaos Teorisi; düzensizliğin değil, tam aksine insan aklının sınırlarını zorlayan, tahmin etmesi çok zor olan hassas ve derin bir düzenin adıdır.
1) TEMEL KAVRAMLAR: DETERMİNİZM VE KAOS
Şimdi iki önemli kavramı tanımlayalım: Determinizm ve Kaos Teorisi.
Determinizm (Belirlenimcilik): Kâinatı devasa, mekanik bir saat gibi görür. Eğer bir sistemin başlangıçtaki tüm verilerini (konum, hız, kütle) biliyorsak, gelecekte ne olacağını kesin bir doğrulukla hesaplayabileceğimizi savunur. Kısacası, "Aynı nedenler, her zaman aynı sonuçları doğurur" ilkesine dayanır.Kaos Teorisi: Sanılanın aksine determinizmin "saat gibi işleyen evren" modeline bir itiraz değil, onun çok daha karmaşık bir boyutudur. Kaos, sistemin kurallarının belli olduğu (deterministik) ancak başlangıç şartlarındaki küçücük bir değişimin bile, sistemin geleceğini tamamen farklı bir rotaya sürüklediği durumdur. Yani kural vardır ama sonuç "tahmin edilemez"dir.2) BİLİMSEL ZEMİN: BİR VİRGÜLDEN DOĞAN FIRTINA
a) Kelebek Etkisi ve Doğrusal Olmayan Dünya
1963 yılında meteorolog Edward Lorenz, hava durumu simülasyonları yaparken önemli keşiflerden birine imza attı. Lorenz, daha hızlı hesap yapmak için 0,506127 olan veriyi, ilk bakışta önemsiz görünen ihmal edilebilir bir farkla 0,506 olarak girdi. Yani küçücük bir yuvarlama yaptı. Lorenz, kahvesini içip bilgisayarın (Burada küçük bir not düşmek gerekir: Lorenz bu simülasyonları günümüzdeki bilgisayarlar ile değil, 1956 yapımı, bir oda büyüklüğündeki LGP-30 model ilkel bir bilgisayarla yapıyordu.) başına geri döndüğünde gözlerine inanamadı. İlk başta aynı görünen iki simülasyon, zaman ilerledikçe tamamen farklı hava desenleri üretmeye başladı. İşte bu deney bize gösterdi ki bu küçücük fark, simülasyondaki hava durumunu tamamen bambaşka bir noktaya sürüklemişti. Lorenz şu meşhur soruyu sordu: "Amazon Ormanları'nda kanat çırpan bir kelebek, Teksas'ta bir fırtınaya neden olabilir mi?" İşte bu, "başlangıç koşullarına hassas bağlılık"tır. Basit fiziksel sistemlerde neden-sonuç ilişkisi yaklaşık olarak orantılı görünür. Ancak birçok gerçek fiziksel sistem doğrusal değildir (nonlineerdir). Kaotik sistemlerde küçük bir fısıltı çığ başlatabilir; çünkü sistemler her an nefes alan, birbirine bağlı canlı birer organizma gibidir.
b) Garip Çekerler: Kaosun Çizdiği Görünmez Sınır
Kaotik bir sistem (borsa, kalp atışları veya atmosfer olayları) dışarıdan........
© Risale Haber
visit website