Bir 70’ler Anomalisi: Muhafazakarlar İktidardayken Seks Furyası Nasıl Patladı?
Milli Selamet Partisi’nin İçişleri Bakanlığını elinde tuttuğu yıllarda Yeşilçam nasıl Türkiye’nin en “müstehcen” dönemini yaşadı? Sansürü atlatan kurnazlıkların kısa tarihi ve bugüne düşen acı bir not.
Hikâyeyi Karaköy Meydanı’nda başlatmak lazım. Tarih 10 Mart 1974. Cumhuriyet’in 50. yılı için Gürdal Duyar’a yaptırılan, İstanbul’u hafifçe arkasına yaslanmış çıplak bir kadın bedeniyle anlatan Güzel İstanbul heykeli meydana dikiliyor ve kıyamet kopuyor.
CHP–MSP koalisyonunun Başbakan Yardımcısı Necmettin Erbakan heykeli ahlaksız bulup kaldırılmasını istiyor. İçişleri Bakanı Oğuzhan Asiltürk’ün bakanlığı ise heykelin Türk anasını hayâsızca teşhir ettiğini ilan ediyor. Sonuç: heykel dikildikten dokuz gün sonra, gece yarısı bir “balyoz operasyonuyla” kaidesinden sökülüyor, kolu kırılıyor ve Yıldız Parkı’nın bir köşesine sürgüne gönderiliyor.
Şimdi aynı 1974 yılına sinema tarafından bakalım. Oksal Pekmezoğlu’nun bir İtalyan filminden uyarladığı Beş Tavuk Bir Horoz vizyona giriyor ve sinema tarihçilerinin büyük kısmına göre Türk sinemasının “seks furyası” resmen başlıyor. Yani beton bir kadın heykelinin göğsü devleti ayağa kaldırırken, aynı devlet birkaç yıl içinde perdelerde akan çıplaklığa neredeyse sesini çıkarmayacaktı.
Bu yazı o paradoksun peşinde. Nasıl oldu? Sinemacılar hangi numaraları çekti? Ve en can sıkan soru: Bugünün sinemacıları neden o günün “seks filmcileri” kadar uyanık ve gözü kara değil?
Sansürün anahtarı kimin cebindeydi?
Türkiye’de film sansürü 1939 tarihli Filmlerin ve Film Senaryolarının Kontrolüne Dair Nizamname ile yürüyordu ve bu nizamname küçük rötuşlarla 1977’ye kadar ayakta kaldı. Sistemin kalbi Merkez Film Kontrol Komisyonu’ydu: başında İçişleri Bakanlığı’ndan bir yetkili, yanında Emniyet, Basın Yayın, Milli Eğitim ve Genelkurmay temsilcileri. Senaryo bile çekimden önce kaymakamlık üzerinden İçişleri’ne gidiyordu. Kısacası sinemada neyin “ayıp” olduğuna karar veren kapı, İçişleri Bakanlığı’nın kapısıydı. O kapının tokmağı da bir süre MSP’nin elindeydi. Takvime bakalım:
Dönem Hükümet MSP’nin konumu Sinemada ne oluyor Ocak–Kasım 1974 CHP–MSP (Ecevit) Erbakan Başbakan Yardımcısı, Asiltürk İçişleri Bakanı Güzel İstanbul sökülüyor; Beş Tavuk Bir Horoz furyayı başlatıyor 31 Mart 1975 – Haziran 1977 I. Milliyetçi Cephe (AP–MSP–CGP–MHP) Asiltürk 11 Nisan 1977’ye kadar yine İçişleri Bakanı Seks komedileri salonları ele geçiriyor Temmuz 1977 – Ocak 1978 II. Milliyetçi Cephe (AP–MSP–MHP) Erbakan Başbakan Yardımcısı, Asiltürk Sanayi Bakanı Furya hız kesmeden sürüyor Ocak 1978 – Ekim 1979 CHP ağırlıklı (Ecevit) Muhalefet Zirve: 1979’da vizyona giren 193 filmin 130’u seks-macera Kasım 1979 – 12 Eylül 1980 AP azınlık (Demirel) Dışarıdan destek Furya ancak darbeyle kesiliyorTablonun söylediği şu: Seks furyası “MSP’ye rağmen” değil, kısmen “MSP’nin bakanlığının gözü önünde” büyüdü. Ama adil olalım: zirve yılı 1979, Ecevit hükümetine denk geliyor. Yani bu, tek bir partinin değil, sağıyla soluyla bütün bir siyasi sınıfın kör noktası. Orhun Yakın’ın tespitiyle, sert sansür tartışmalarına rağmen furya hiçbir hükümet döneminde yeraltına inmedi.
Sadece MSP’nin durumu ayrıca ironik, çünkü “ahlak” meselesini siyasetinin merkezine koyan parti oydu. Burçak Evren’in hatırlattığı gibi, aynı isimler heykelin göğsüne tahammül edemezken, salonların büyük kısmında dönen sert filmler karşısında uyarılara rağmen sessiz kaldı. Fikret Hakan da yıllar sonra bir belgeselde aynı şeyi söyleyecekti: Dindar geçinen iktidar seks filmlerine göz yumdu, ama azıcık eleştirel bir film gördü mü hemen tepesine bindi.
Televizyon geldi, aile gitti!
Seks furyasını “Yeşilçam bir sabah ahlakını kaybetti” diye anlatmak kolay, ama yanlış. Mesele önce ekonomikti. 1971’de Türkiye’de yaklaşık 100 bin televizyon vardı; 1980’de sayı 3 milyonu geçti. Sinema seyircisi ise 1970’teki 247 milyondan 1979’da 77 milyona çaktı.
Üstüne 12 Mart’ın ardından sokakların tekinsizleşmesi, Kıbrıs harekâtı sonrası ambargo, petrol krizi, negatif film bulmanın bile dert olması eklendi. Akşam ailecek sinemaya gitmek hem pahalı, hem riskli bir eylem haline geldi. Yeşilçam’ın bel kemiği olan bölge işletmeciliği sistemi çöktü; yapımcılar senet, avans ve tefeci kıskacına düştü.
Yapımcının çıkış yolu da hedef kitleyi değiştirmek oldu: göçle şehre gelmiş, ailesinden uzak, yalnız erkekler. TRT haftada bir film gösterirken salonun vaadi basitti: Televizyonda göremediğini burada görürsün. Mağlup bir sektör, İtalya’dan ithal formülle (önce seks komedisi, sonra soft, sonra sert) kendine nefes borusu açtı.
Sayılar furyanın boyutunu gösteriyor. Nilgün Abisel’e göre 1976’da çekilen 195 filmin en az yarısı çok ucuz seks filmleriydi, bir kısmı 16 mm. Atilla Dorsay’a göre 1979’da vizyona giren 193 filmin 130’u seks-macera filmiydi. Orhun Yakın ise furya boyunca en iyimser tahminle 500 civarında erotik-komedi ve sert film üretildiğini hesaplıyor.
Bir de açık sözlü bir ses var: furyanın yönetmenlerinden Aram Gülyüz 2004’te bir röportajda “kriz filan hikâye” diyerek, yapımcıların bu filmleri basitçe para getirdiği için istediğini söyledi. Yani “Yeşilçam’ı kurtardık” savunmasını da biraz tuzla yemek lazım.
Ankara’ya bir film, Anadolu’ya başka film
Seks furyasının asıl dehası kamerada değil, makine dairesindeydi. Sansür kâğıt üzerinde sapasağlamdı; ama kâğıt ile perde arasında yüzlerce kilometre, bir makinist ve bir makas vardı. Bahadır Kapır ve Ferhat Zengin’in 22 emektar makinistle yaptığı sözlü tarih çalışması, Agâh Özgüç’ün ve Orhun Yakın’ın kayıtlarıyla birleşince ortaya tam bir kaçakçılık el kitabı çıkıyor.
Komisyona “temiz” kopya. Film senaryodaki gibi, tüm sahneleriyle........