Prezident Əliyevin Yeni Turan strategiyası: XXI əsrin böyük geosiyasi layihəsi

Bəzən tarixin ən böyük hadisələri gurultu ilə baş vermir. Onların başlanğıcını nə topların səsi xəbər verir, nə də tribunaların gurultulu şüarları. Sakit keçirilən bir sammit, diplomatik dillə yazılmış bir bəyannamə, dövlət başçısının cəmi bir neçə cümləsi sonrakı onilliklərin taleyini dəyişə bilir.

Qırğızıstanda, İssık-Kul gölünün sahilində keçirilən Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının Məşvərət Görüşü də məhz belə hadisələrdən biridir.

Bir çox beynəlxalq media bu toplantını növbəti regional sammit kimi təqdim etdi. Bəziləri diqqəti imzalanan sənədlərə yönəltdi. Kimisi iqtisadi razılaşmalardan yazdı. Amma əslində İssık-Kulda baş verənlərin miqyası bunlardan qat-qat böyük idi.

Burada gələcək onilliklərin geosiyasi xəritəsinin yeni konturları görünürdü.

Prezident İlham Əliyevin səsləndirdiyi bir fikir isə həmin görüşün mahiyyətini tam açırdı:“Bu gün Mərkəzi Asiya və Azərbaycan artıq vahid geosiyasi və geoiqtisadi məkana çevrilib.”

Bu, adi diplomatik ifadə deyil. Bu, uzun illər ərzində addım-addım həyata keçirilən böyük strategiyanın yekun qiymətləndirilməsidir.Azərbaycan artıq Mərkəzi Asiyaya uzaq region kimi baxmır.

Mərkəzi Asiya da Azərbaycanı Xəzərin o biri sahilində yerləşən ayrıca dövlət kimi qəbul etmir. Yeni siyasi reallıq formalaşır. Artıq söhbət iki regiondan yox, vahid siyasi-iqtisadi məkandan gedir. Bu proses təsadüfi yaranmayıb. Onun kökləri yüz illərin dərinliyinə gedib çıxır.

İssık-Kul: Türk dünyasının geosiyasi yaddaşı və gələcəyin simvolu

İssık-Kul haqqında danışarkən onu yalnız Qırğızıstanın ən böyük gölü kimi təqdim etmək doğru olmaz. Bu göl türk xalqlarının ortaq tarixi yaddaşının, dövlətçilik ənənələrinin və sivilizasiya yolunun mühüm hissəsidir. Təsadüfi deyil ki, son illər Türk Dövlətləri Təşkilatının ən mühüm tədbirlərinin, Mərkəzi Asiya liderlərinin görüşlərinin və regional siyasi dialoqların bir qismi məhz bu məkanda keçirilir. Çünki İssık-Kul təkcə coğrafiya deyil, həm də siyasi simvoldur.

Tarix göstərir ki, böyük dövlətlər öz geosiyasi məkanlarını əvvəl iqtisadi və mədəni baxımdan formalaşdırır, daha sonra həmin məkan siyasi məzmun qazanır. Avropa Birliyi də belə yarandı. Əvvəl Kömür və Polad Birliyi quruldu, sonra vahid bazar formalaşdı, daha sonra vahid siyasi institutlar meydana çıxdı. Türk dünyasında gedən proseslər də mahiyyət etibarilə fərqli deyil. Sadəcə, burada inteqrasiyanın təməlində ortaq tarix, ortaq dil və ortaq mədəniyyət kimi əlavə üstünlüklər də mövcuddur.

Bu gün İssık-Kul sahilində toplaşan liderlər əslində yeni ittifaq yaratmaq barədə bəyanatlar vermirlər. Onlar daha praktik məsələləri müzakirə edirlər. Nəqliyyat dəhlizləri, enerji marşrutları, logistika, rəqəmsal transformasiya, investisiya fondları, kənd təsərrüfatı, sənaye kooperasiyası və təhlükəsizlik əməkdaşlığı gündəliyin əsas mövzularını təşkil edir. Lakin bütün bunların cəmi birlikdə yeni geosiyasi məkan yaradır. Siyasət elminin klassik qanunlarından biri də budur: iqtisadi inteqrasiya dərinləşdikcə siyasi inteqrasiya qaçılmaz olur.

Son illər Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə münasibətlərinin dinamikası bu baxımdan xüsusi diqqət çəkir. Özbəkistanla strateji tərəfdaşlıq yeni mərhələyə keçib. Qazaxıstanla Xəzər üzərindən yükdaşımalar sürətlə artır. Türkmənistanla münasibətlərdə uzun illər mövcud olmuş problemlər aradan qaldırılıb və enerji əməkdaşlığı genişlənir. Qırğızıstanla isə artıq təkcə siyasi dialoq deyil, iri investisiya layihələri, sənaye müəssisələri, sosial obyektlər və birgə inkişaf proqramları həyata keçirilir. Bir neçə il əvvəl bunlar ayrı-ayrı layihələr kimi görünürdüsə, bu gün artıq vahid strategiyanın elementləri kimi çıxış edir.

İssık-Kul görüşünün diqqətçəkən cəhətlərindən biri də odur ki, burada iştirak edən dövlətlərin hər biri müxtəlif xarici siyasət istiqamətlərinə malik olsa da, onları birləşdirən ortaq maraqlar getdikcə güclənir. Qazaxıstan həm Rusiya, həm Çin, həm də Qərblə sıx münasibətlər saxlayır. Özbəkistan çoxvektorlu siyasət yürüdür. Qırğızıstanın özünəməxsus xarici siyasət prioritetləri var. Azərbaycan isə Cənubi Qafqazın əsas siyasi və iqtisadi gücü kimi çıxış edir. Fərqli prioritetlərə baxmayaraq, onları bir araya gətirən əsas amil ortaq geoiqtisadi maraqlardır. Məhz buna görə Prezident İlham Əliyevin “vahid geosiyasi və geoiqtisadi məkan” ifadəsi həm də bu müxtəlifliyin ortaq platformaya çevrildiyini göstərir.

Diqqət çəkən digər mühüm məqam isə prosesin təbii şəkildə inkişaf etməsidir. Burada hansısa dövlətin dominantlıq cəhdi görünmür. Heç kim digərinə siyasi model ixrac etmir. Heç kim liderlik uğrunda mübarizə aparmır. Əməkdaşlıq qarşılıqlı fayda prinsipi üzərində qurulur. Məhz bu amil inteqrasiyanın davamlı olacağını göstərən əsas göstəricilərdən biridir.

Əslində İssık-Kul sammiti bir həqiqəti bir daha ortaya qoydu: XXI əsrdə türk dünyasının birliyi romantik ideya olmaqdan çıxaraq iqtisadi, siyasi və geostrateji reallığa çevrilməkdədir. Bu proses hələ başlanğıc mərhələsindədir. Lakin artıq onun istiqaməti tam aydındır. Xəzərdən Tanrı dağlarına, Bakıdan Bişkekə, Ankaradan Daşkəndə qədər uzanan böyük coğrafiyada yeni əməkdaşlıq modeli formalaşır. Bu model nə keçmiş imperiyaların təkrarıdır, nə də hansısa blok siyasətinin yeni variantıdır. Bu, ortaq maraqlar üzərində qurulan yeni Türk geosiyasətidir.

İlham Əliyevin Mərkəzi Asiya strategiyası: Türk dünyasının yeni geosiyasi memarlığı

Son illər Azərbaycanın xarici siyasətinə diqqətlə baxan hər kəs bir mühüm tendensiyanı aydın görə bilir. Prezident İlham Əliyev 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra Azərbaycanın xarici siyasət gündəliyini yeni mərhələyə çıxardı. Qarabağ məsələsi həll olunduqdan sonra ölkənin........

© Müsavat