CAHİLİYEYİ YAŞARKEN KENDİMİZİ NASIL DOĞRU YOLDA GÖREBİLİYORUZ?
CAHİLİYEYİ YAŞARKEN KENDİMİZİ NASIL DOĞRU YOLDA GÖREBİLİYORUZ?
Kur’an’ın uyardığı yanlışlar hayatımızda varlığını sürdürürken, doğru yolda olduğumuza nasıl inanabiliyoruz?
Cahiliye denildiğinde çoğumuzun aklına İslam öncesi Arap toplumu gelir. Putlara tapan, kız çocuklarını hor gören, kabile üstünlüğünü savunan, güçlülerin zayıfları ezdiği bir toplum düşünürüz. Böylece cahiliyeyi tarihin belirli bir dönemine hapseder, kendimizi onun dışında görürüz. Oysa Kur’an’ın cahiliye olarak eleştirdiği anlayış, yalnızca geçmişte yaşamış insanların davranışlarından ibaret değildir. Cahiliye, insanın Allah’ın bildirdiği hakikate rağmen kendi arzusunu, çıkarını, geleneğini ve gücünü belirleyici ölçü hâline getirmesidir. İnsan bilgi sahibi olabilir, şehirler kurabilir, teknoloji geliştirebilir, ibadet edebilir, hatta din adına konuşabilir; fakat bütün bunlar onun cahiliye anlayışından uzaklaştığını tek başına göstermez. Çünkü Kur’an’ın eleştirdiği cehalet, yalnızca bilmemek değil, hakikat karşısında yanlış bir tutum benimsemektir.
Bugün Müslüman toplumların üzerinde düşünmesi gereken en önemli meselelerden biri budur. Kur’an okuyoruz, namaz kılıyoruz, oruç tutuyoruz, camiler inşa ediyoruz, dinî toplantılar düzenliyoruz ve kendimizi Müslüman olarak tanımlıyoruz. Ancak aynı Kur’an’ın geçmiş toplumlarda eleştirdiği davranışların önemli bir kısmı bireysel hayatımızda, aile ilişkilerimizde, ticaretimizde, siyasetimizde ve toplumsal düzenimizde karşılık bulabiliyor. Daha da düşündürücü olan, bu çelişkilerin çoğu zaman bizi ciddi bir muhasebeye sevk etmemesidir. İnancımızın doğru olduğunu söylemekle yaşayışımızın doğru olduğunu birbirine karıştırıyoruz.
Kur’an’ın uyarılarını esas aldığımızda, cahiliye anlayışının günümüzde karşılık bulabilen özelliklerini şöyle sıralayabiliriz:
1. Allah’ın hükmü yerine başka ölçüleri üstün tutmak: Mâide suresinin 50. ayetinde cahiliye hükmüne dikkat çekilir. İnsanların adalet ve ahlak konusunda Allah’ın bildirdiği ölçüleri geri plana itip çıkarlarını veya keyfî tercihlerini belirleyici hâle getirmeleri bu uyarı çerçevesinde sorgulanmalıdır.
2. İnsanı ve otoriteyi mutlaklaştırmak: Firavun’un kendisini en üstün otorite olarak görmesi (Nâziât, 79/24), gücün ilahlaştırılmasının örneğidir. Bugün de bir yöneticinin, liderin veya kurumun sözünü sorgulanamaz kabul etmek, insan iradesini hakikatin üzerine çıkarma tehlikesi taşır.
3. Ataların yolunu sorgulamadan sürdürmek: Bakara suresinin 170. ayetinde, kendilerine Allah’ın indirdiğine uymaları söylendiğinde atalarının yolunu gerekçe gösterenler eleştirilir. Bugün de din adına savunulan birçok alışkanlığın Kur’an’a uygun olup olmadığı yeterince araştırılmayabilir.
4. Dinî hayatı parçalamak: Bakara suresinin 85. ayetinde kitabın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr edenlere yönelik uyarı vardır. İbadeti kabul edip ticarette, ailede, yönetimde ve insan ilişkilerinde dinî sorumlulukları önemsememek bu ayetin düşündürdüğü ciddi çelişkilerdendir.
5. Dini gösteriş ve itibar aracına dönüştürmek: Mâûn suresinin 4-6. ayetlerinde namazlarında gaflet içinde olan ve gösteriş yapanlar uyarılır. İbadeti Allah’a kulluk yerine toplumda saygınlık kazanmanın aracına dönüştürmek dinî hayatın içini boşaltır.
6. Zenginliği üstünlük ölçüsü saymak: Kasas suresinin 76-82. ayetlerinde Karun’un servetiyle böbürlenmesi anlatılır. İnsanların değerini mal varlığına, makamına ve ekonomik gücüne göre belirlemek aynı zihniyetin günümüzdeki karşılıklarından biridir.
7. Ticarette hileyi normalleştirmek: Mutaffifîn suresinin ilk ayetlerinde ölçü ve tartıda hile yapanlar uyarılır. Malın kusurunu gizlemek, eksik hizmet vermek, borcu ödememek ve insanların bilgisizliğinden yararlanmak bu ahlaki bozulmanın örnekleridir.
8. Zayıfların hakkını çiğnemek: Fecr suresinin 17-20. ayetlerinde yetime değer verilmemesi, yoksulun doyurulmasının teşvik edilmemesi ve mala aşırı düşkünlük eleştirilir. Güçsüzleri görmezden gelen bir toplumun dinî iddiası, bu ayetler karşısında sorgulanmalıdır.
9. Zulme karşı duyarsızlaşmak: Hûd suresinin 113. ayetinde zalimlere meyletmemek emredilir. Haksızlığı yalnızca kendi çevremize........
