Tarih ile teoloji arasındaki ilişki, geçmişte yaşanmış olaylarla dinî inançların nasıl uzlaştırılacağı sorusuna indirgenemez. Asıl mesele, tarihin insanın inanç dünyasını nasıl biçimlendirdiği ve teolojinin geçmişi yorumlayarak bugünün insanı üzerinde nasıl bir otorite kurduğudur. Dinler tarih içinde doğar, toplumsal ilişkiler içinde kurumsallaşır ve kuşaklar boyunca aktarılarak varlıklarını sürdürür. Buna karşılık teoloji, çoğu zaman kendi tarihsel koşullarını aşan bir hakikat adına konuşur. Bu gerilim, yalnızca dinin geçmişiyle değil, insanın kendi geçmişiyle kurduğu ilişkiyle de ilgilidir.

Teolojinin temel iddialarından biri, hakikatin tarihsel değişimden bağımsız olduğu düşüncesidir. Tanrısal hakikatin zamandan bağımsız olduğu kabul edilse bile insanların bu hakikate ilişkin tasavvurlarının tarih dışında oluştuğu söylenemez. Vahiy, peygamberlik, kutsal metin, dinî otorite ve inanç toplulukları, belirli diller, kültürler ve siyasal koşullar içinde anlam kazanır. Tarihsel bir dünyada yaşayan insanın Tanrı hakkında konuşması da kaçınılmaz olarak kendi dilinin, kavramlarının ve deneyimlerinin sınırları içinde gerçekleşir. Dolayısıyla teolojik bir iddianın tarihsel koşullarını araştırmak, o iddianın nasıl kurulduğunu, nasıl aktarıldığını ve hangi insanî ihtiyaçlara karşılık verdiğini anlamanın başlangıcıdır.

Modern tarih araştırmalarının din çalışmalarına en önemli katkılarından biri, kutsal kabul edilen geçmişin de eleştirel incelemenin konusu olabileceğini göstermesidir. Metinlerin oluşumu, sözlü geleneklerin yazıya geçirilmesi, kanonların belirlenmesi, yorum geleneklerinin ortaya çıkışı ve dinî kurumların siyasal iktidarlarla ilişkileri, tarihsel araştırmanın meşru alanlarıdır.

Tarih, kanıtların izin verdiği ölçüde iddiaları sınar; teoloji ise tarihsel verilerin ötesine geçen anlam ve hakikat iddiaları geliştirebilir. Sorun, teolojinin böyle bir anlam arayışına girişmesi değildir. Sorun, kendi yorumunu eleştiriden muaf tuttuğunda ve tarihsel bir anlatıyı değişmez hakikatin tek mümkün ifadesi olarak........

© Milat