Bir finansal kayıp ne zaman yalnızca para kaybı olmaktan çıkar; adalet, güven ve kurumların meşruiyetiyle ilgili bir soruya dönüşür?

Türkiye’de 455.758 tekil yatırımcının bulunduğu 131 fonun tasfiye sürecine girmesi, basit bir piyasa kaybı değil. Bu yatırımcıların durumunu, birikimli başarısızlık kavramını toplumsal ölçekte düşünmek için ders niteliğinde bir örnektir.

1-Bu sıradan bir kayıp değil

Siyasi psikolojide kritik bir ayrım vardır: Tek seferlik başarısızlık ile birikimli başarısızlık psikolojik olarak tamamen farklı işler.

European Political Science Review’da 2024’te yayımlanan deneysel araştırma bu ayrımı sayısallaştırıyor: Her ek “kayıp” deneyimi, insanların siyasi kararları kabul etme düzeyini ve siyasi karar süreçlerinin meşruiyet algısını daha da düşürüyor. Üçüncü kayıpta ise siyasi sistemin bütününe yönelik meşruiyet algısı baskılanmaya başlıyor.

Bu yatırımcılar ilk kez darbe yemiyor. Öncesinde yüksek enflasyon, para biriminin değer kaybı, reel gelir erimesi zaten defalarca yaşandı. Fon krizi “bir kez daha kaybetmek” oldu ama bu kez kaybetme biçimi, önceki bütün kayıpları yeniden yorumlamalarına yol açtı.

2-Belirleyici olan “ne kadar” değil, “nasıl”

Araştırma bir adım daha ileri gidiyor: Birikimli başarısızlığın meşruiyet algısına etkisi doğrudan değil, prosedürel adalet algısı üzerinden işliyor.

Yani insanlar para kaybettikleri için sistemi reddetmiyor; “bu süreç adil değildi” duygusuyla reddediyor.

Prosedürel adalet teorisinin temel bulgusu şudur: İnsanların otoriteyi kabul etme düzeyi, sonucun kendileri için olumlu olup olmamasından çok, süreçte adil davranılıp davranılmadığına bağlıdır.

İnsanlar “hakem” ile “oyuncu”nun aynı yerden çıktığını fark ettiğinde, kaybetme duygusu “benim şanssızlığım”dan “oyunun kendisi sahte”ye dönüşür.

Bu krizde tam olarak bu oldu: Kaybeden 455.000 küçük yatırımcı; kazanan ise sistemin içindekiler. İnsan artık “ben kötü karar verdim” diyemez; çünkü kararının dayandığı zeminin kurgu olduğunu düşünmeye başlar.

3-Modern toplumda güvenmek zorunluluktur

Gündelik hayatımızın büyük bölümü, kontrol etmediğimiz sistemlere dayanır. Bankaya para yatırırız, finansal ürün satın alırız, resmî bir platformda sunulan bilgiyi esas alırız. Bunun nedeni her şeyi sorgusuzca kabul etmemiz değil, her şeyi kendimiz kontrol edemeyeceğimizi bilmemizdir.

Uçağa binen yolcunun uçak mühendisi olması gerekmediği gibi, finansal sistemdeki herkesin bir fon yöneticisinin işlemlerini uzman düzeyinde denetlemesi de........

© Medya Günlüğü