Hiç düşündünüz mü, neden yaşamımızı altüst eden büyük krizlerde hızla karar alırken, bizi azar azar kemiren sıkıntılara yıllarca katlanıyoruz?

İnsan doğasının tuhaf bir tarafı var: Canımız çok yandığında harekete geçiyoruz, az yandığında ise bekliyoruz. İşte bu durum, Harvard’lı sosyal psikolog Daniel Gilbert ve arkadaşlarının ortaya koyduğu “Beta Bölgesi Çelişkisi” ile açıklanıyor.[i] Tez basit ama sarsıcı: Durum çok kötüyse değişim için risk alıyoruz. Bu bölgeye gama bölgesi deniyor. Durum çok önemsizse “uğraşmaya değmez” deyip geçiyoruz. Bu bölgeye de alfa bölgesi deniyor. Asıl mesele, alfa ile gama arasında kalan beta bölgesinde: Ne katlanılamayacak kadar kötü, ne de görmezden gelinecek kadar önemsiz durumları ifade ediyor. İnsan en çok orada takılı kalıyor.[ii]

Uzak bir markette kasadayken zarfın içinde para unuttuğunuzu düşünün. Zarfın içinde 50 lira varsa geri dönmezsiniz. 1.000 lira varsa tereddüt etmez ve dönersiniz. Ama 100 lira varsa ve gidiş-dönüş masrafı 70 liraysa gidip gitmemek arasında sıkışır, kararsız kalırsınız. Beta bölgesi kararsızlığın bölgesidir. En uzun kalınan yer orasıdır: Çünkü insanı uyuşturur.

Sevmediği bir işte çalışan birini düşünün. İş sıkıcıdır, yorar, mutsuz eder. Ama dayanılamayacak kadar da kötü değildir. Yeni ve daha iyi bir iş bulma garantisi yoksa çoğu insan orada kalmayı tercih eder. Yıllar geçer. Aynı kişi mobbinge uğrasa büyük olasılıkla iş garantisi olmadan bile çıkar gider. Çünkü acı artık eşiği aşmıştır. Ev örneği de öyle. İnsan biraz dağınık bir evde temizlik işine girişmeden yaşamaya devam edebilir. Ama ev yaşanamayacak hale gelirse temizlik kaçınılmazdır.

Bugün Türkiye’nin içinde bulunduğu duruma baktığımızda benzer bir tablo görüyoruz. Çoğu insan ekonomik sıkıntılar, yüksek enflasyon, hayat pahalılığından şikâyetçi. Bazı insanlar hukukun zedelenmesi, demokrasinin gerilemesi, laikliğin ciddi darbe yemesinden rahatsız. Bir kısmının rahatsızlığı, henüz “bundan kötüsü olmaz” noktasına ulaşmış görünmüyor. Dolayısıyla bu insanlar beta bölgesinde bulunuyorlar. Daha fazla rahatsız olanlar rahatsızlıklarını oy sandığına yansıtıyor. Bu şekilde davrananlar gama bölgesinde bulunuyor. 

2001 krizinde tablo farklıydı. Toplumun büyük çoğunluğu, mevcut durumun sürdürülemez olduğuna ikna olmuştu. O dönemde hukuk, demokrasi, laiklik fazlaca tehdit altında görünmüyordu. O ortamda risk almak, bilinmeyene yönelmek yani gama bölgesine geçmek beta bölgesinde beklemeye göre daha rasyonel görünüyordu. Çünkü bulunulan yerde kalmanın maliyeti, değişmenin riskinden büyüktü. Bugün ise özellikle enflasyondan ve hayat pahalılığından şikâyetçi olanlar için denklem net değil. “Ya değişir de daha kötü olursa?” sorusu, “Ya böyle devam ederse?” sorusundan ağır basıyor. Beta bölgesinin psikolojisi tam da budur: Durumdan memnun olmasanız da değişimin daha iyi sonuç vereceğine de emin değilsinizdir. O yüzden beklersiniz, katlanırsınız, ertelersiniz. Hatta orada beklemenizi haklı gösterecek dayanak noktaları yaratırsınız.

Belki de en büyük yanılgımız, beta bölgesinin güvenli olduğunu sanmamızdır. En tehlikeli eşik, acının dayanılmaz olduğu yer değil; dayanılabilir göründüğü yerdir.

[i] Daniel Gilbert vd. “The Peculiar Longevity of Things Not So Bad”, Phsycological Science, Volume 15, No 1, January 2004. 

[ii] Alfa bölgesi; düşük maliyetli rahatsızlığı, beta bölgesi; orta düzey ama kronik maliyeti, gama bölgesi; akut ve yüksek maliyeti ifade ediyor.

Bu blogdaki popüler yayınlar

İkinci Varlık Vergisi Faciasına Doğru

Asgari Ücret Hesabının Doğrusu

Yeni içerikleri e-postayla alın:

2026 20 Şubat 7 Ocak 13

2025 124 Aralık 14 Kasım 7 Ekim 11 Eylül 10 Ağustos 6 Temmuz 9 Haziran 10 Mayıs 14 Nisan 12 Mart 7 Şubat 11 Ocak 13

2024 91 Aralık 10 Kasım 9 Ekim 5 Eylül 7 Ağustos 8 Temmuz 5 Haziran 8 Mayıs 7 Nisan 8 Mart 9 Şubat 8 Ocak 7

2023 96 Aralık 8 Kasım 7 Ekim 8 Eylül 7 Ağustos 4 Temmuz 9 Haziran 7 Mayıs 8 Nisan 11 Mart 10 Şubat 6 Ocak 11

2022 118 Aralık 8 Kasım 7 Ekim 9 Eylül 11 Ağustos 10 Temmuz 8 Haziran 17 Mayıs 10 Nisan 11 Mart 14 Şubat 7 Ocak 6

2021 100 Aralık 6 Kasım 12 Ekim 9 Eylül 8 Ağustos 9 Temmuz 5 Haziran 6 Mayıs 7 Nisan 9 Mart 10 Şubat 9 Ocak 10

2020 110 Aralık 8 Kasım 8 Ekim 9 Eylül 10 Ağustos 7 Temmuz 11 Haziran 11 Mayıs 7 Nisan 13 Mart 10 Şubat 8 Ocak 8

2019 111 Aralık 8 Kasım 9 Ekim 8 Eylül 12 Ağustos 5 Temmuz 8 Haziran 10 Mayıs 9 Nisan 11 Mart 10 Şubat 8 Ocak 13

2018 122 Aralık 7 Kasım 9 Ekim 7 Eylül 9 Ağustos 13 Temmuz 10 Haziran 12 Mayıs 12 Nisan 10 Mart 10 Şubat 10 Ocak 13

2017 161 Aralık 14 Kasım 10 Ekim 14 Eylül 17 Ağustos 13 Temmuz 12 Haziran 18 Mayıs 12 Nisan 13 Mart 13 Şubat 11 Ocak 14

2016 142 Aralık 11 Kasım 14 Ekim 17 Eylül 8 Ağustos 15 Temmuz 11 Haziran 12 Mayıs 9 Nisan 11 Mart 13 Şubat 8 Ocak 13

2015 169 Aralık 21 Kasım 15 Ekim 12 Eylül 12 Ağustos 18 Temmuz 10 Haziran 16 Mayıs 12 Nisan 11 Mart 14 Şubat 10 Ocak 18

2014 149 Aralık 14 Kasım 13 Ekim 13 Eylül 15 Ağustos 13 Temmuz 9 Haziran 12 Mayıs 13 Nisan 13 Mart 12 Şubat 11 Ocak 11

2013 121 Aralık 13 Kasım 8 Ekim 8 Eylül 9 Ağustos 11 Temmuz 9 Haziran 8 Mayıs 12 Nisan 10 Mart 11 Şubat 9 Ocak 13

2012 171 Aralık 14 Kasım 16 Ekim 13 Eylül 12 Ağustos 13 Temmuz 10 Haziran 12 Mayıs 15 Nisan 17 Mart 18 Şubat 15 Ocak 16

dış ticaret ve turizm

dünya ekonomisi ve türkiye

dünyanın ekonomik görünümü

ekonomi değerlendirme

gerçekler ve teoriler

güncel ekonomik sorunlar

Şangay İşbirliği Örgütü

Türkiye'nin dünyadaki sırası

Türkiye'nin dünyadaki yeri

Ülke karşılaştırmaları

Toplam Sayfa Görüntüleme Sayısı

© mahfiegilmez.com